Kampania 1807 roku dobiegła końca. Cesarz Francuzów Napoleon I Bonaparte i Car Wszechrosji Aleksander I, 7 lipca w Tylży podpisali traktat pokojowy. Umowy rozbiorowe z lat 1772 - 1795 nie zostały jednoznacznie przekreślone. Na mocy kompromisu wypracowanego przez obu monarchów, z ziem II i III zaboru pruskiego, utworzono namiastkę państwowości polskiej - Księstwo Warszawskie, państewko liczące 104 tys. km² powierzchni i ok. 2,5 mln ludności. Poza granicami Księstwa znalazła się jedna z najstarszych twierdz Rzeczypospolitej - Zamość. Miasto pozostało pod panowaniem austriackim jeszcze tylko niecałe dwa lata. W wyniku zwycięskiej ofensywy wojsk polskich, zostało zdobyte 20 maja 1809 r. Niedługo potem wyznaczono załogę twierdzy W jej skład niemal od początku wchodziły oddziały mające w niedalekiej przyszłości stanowić 1 pułk piechoty armii galicyjsko - francuskiej, późniejszy 13 pułk piechoty Księstwa Warszawskiego. Pułk 13 stacjonował w Zamościu do końca swojego istnienia. Związał się z twierdzą na dobre i złe. Stanowił trzon załogi podczas oblężenia w 1813 roku. Przez jego szeregi przewinęło się szereg oficerów, którzy swoją osobowością, prawością, odwagą na trwale zapisali się na kartach historii.
Historiografia polska, jak dotąd nie była dość łaskawa dla dziejów militarnych Księstwa Warszawskiego. Podobnie rzecz się ma z historią poszczególnych pułków. Poza nielicznymi wyjątkami, mało który posiada swoją monografię. Chcąc wypełnić, choćby w tak niewielkim stopniu brak opracowań dotyczących polskich pułków, niniejszy szkic będzie próbą zarysowania dziejów 13 pułku piechoty w ciągu jego krótkiego istnienia w latach 1809 - 1815 i jego związków z Zamościem.

Czytaj więcej...

Wszystkim, którym dane było zetknąć się z tak zwanym Manuskryptem Berki, a więc dokumentem, na który, przynajmniej teoretycznie powinny składać się szkice, lub rysunkowe notatki, towarzyszy zwykle podobna konstatacja. Otóż dokument ten, pomimo pierwszego członu swojej zwyczajowej nazwy, składa się (co niezmiernie łatwo stwierdzić, już na niewielkich reprodukcjach ) z osiemnastu miedziorytów, które poza powszechną w pierwszej ćwiartce dziewiętnastego stulecia praktyką ręcznego nakładania kolorów, nie noszą żadnych innych znamion "rękodzieła". Również strona tytułowa w jaką cykl ten został zaopatrzony, a na której widnieje data jego ogłoszenia (1810), raczej nie potwierdza przypuszczenia, że przedstawienia te kiedykolwiek funkcjonowały jako manuskrypt. Klasyfikację tę zawdzięczamy, jak można sądzić, praktyce munduroznawców początku dwudziestego wieku, którzy w ten właśnie sposób określali odnajdywane wówczas w archiwach i zbiorach prywatnych cykle prac, zresztą na ogół właśnie manuskrypty, przedstawiające przeglądy mundurów armii biorących udział w konfliktach zbrojnych końca osiemnastego i początku dziewiętnastego wieku.
O samym Johannie Berce wiemy dziś niestety niewiele. Urodził się najprawdopodobniej w 1758 roku w Wiedniu, gdzie żył i działał aż do śmierci w 1815. Cykl wydany został w Pradze staraniem tamtejszego handlarza dziełami sztuki Franciszka Zimmera około 1810 roku... [więcej]

Armia, którą Napoleon poprowadził za Ren, była w opłakanym stanie. Gwardia stopniała do 10 000 ludzi. XII. Korpus marszałka Oudinot, VII. Reyniera, XVI. Augereau i IV. Bertranda zostały stopniowo połączone w jeden korpus pod dowództwem generała Moranda, który w dniu wkroczenia do Moguncji liczył zaledwie 12 000 żołnierzy. VI. korpus Marmonta i dowodzony przez marszałka Neya III. korpus, mające strzec Renu pomiędzy Mannheim i Koblencją pod ogólnym dowództwem marszałka Marmonta, nie liczyły nawet 8 000 zdolnych do trzymania broni ludzi. II.korpus Victora, który bronić miał Górnego Renu od Strasburga do Bazylei, miał najwyżej 5000 żołnierzy. W XI. korpusie Macdonalda i V. Lauristona, które pomaszerowały nad Dolny Ren, było już tylko 9 000 zdolnych do walki żołnierzy. Francuska kawaleria liczyła zaledwie 10 000 ludzi.
Sytuacja we Włoszech i Hiszpanii była niewiele lepsza. Książę Eugeniusz, zamiast przewidywanych 80 000, zgromadził  tylko 50 000 żołnierzy, z pomocy których bronił Drawy i Sawy od Villach do Lublany, osłaniając swoim lewym skrzydłem Tyrol, prawym - Krajnę. Ponieważ jednak w Karyntii pojawiły się duże siły austriackie, a wskutek odstępstwa Bawarii wszystkie przełęcze Tyrolu były dostępne dla nieprzyjaciela, książę Eugeniusz musiał wycofać się najpierw nad Isonzo, a później nad Tagliamento. Jeszcze później wycofał się aż pod Weronę, oddając Austriakom Krainę, Friul i Trydent.
Podczas gdy nieprzyjacielska armia generałów Hillera i Bellegarde'a, włącznie z tyrolskim Landsturmem, liczyła 60 000 ludzi, armia Eugeniusza stopniała do 36 000. Za plecami miał  Włochy, zniechęcone wojennymi cierpieniami, podjudzane do buntu przez Anglików i wierne papieżowi duchowieństwo. Wezwany do odstąpienia Napoleona przez teścia, króla Bawarii, który w imieniu koalicji obiecał mu włoskie księstwo, książę Eugeniusz odpowiedział: "Zawdzięczam cesarzowi moje szczęście i nie odstąpię go; jeżeli jednak zostanę zmuszony do szukania w Monachium azylu, jestem przekonany, że król Bawarii chętniej udzieli go zięciowi pozbawionemu korony, niż honoru... [więcej]

W pierwszych latach XX wieku szczególnie żywa była pamięć o epoce napoleońskiej. Uroczyście obchodzono wówczas okrągłe, setne rocznice ważnych dla Polaków wydarzeń. Na szczególny kształt obchodów rocznicowych wpłynęło zaangażowanie historyków, twórców literatury oraz uczestników życia politycznego. Okrągła rocznica napoleońska w pierwszych latach XX wieku stała się pobudką do pisania okolicznościowych artykułów, wydawania dzieł literackich i historiograficznych o tematyce napoleońskiej, organizowania wystaw oraz uroczystych obchodów z udziałem władz państwowych. W związku z obchodami rocznic napoleońskich miały miejsce również konkursy poetyckie.
Jak zauważa Czesław Jankowski, poeta, krytyk i publicysta, "moment kulminacyjny nie jednej rocznicy stuletniej, ale stuletniego powrotu kilkunastu lat pamiątkowych [...] [przypadł] na rok 1912". To właśnie wówczas ukazały się prace historyków np. Walerego Bagińskiego (Typy wiarusów napoleońskich. Zarysy biograficzne), Mariana Kukiela (Dzieje wojska polskiego w epoce napoleońskiej), Frédérica Massona (Przed stu laty. Szkice o Napoleonie). W 1912 roku miały także miejsce edycje utworów literackich, takich jak: dramat Stanisława Kozłowskiego Jeniec Napoleona, wiersz Kazimierza Przerwy-Tetmajera W sto lat oraz Epopeja napoleońska. Fragmenty poetyczne Artura Oppmana... [więcej]

Załuski Józef Bonawentura Ignacy (hr. de Riviere) (1787-1866) baron cesarstwa. Służbę w pułku szwoleżerów gwardii rozpoczął w 1807 r. jako prosty szeregowiec. Tego samego roku awansowany na ppor., w 1808 por., 1811 kpt. i szefa szwadronu. Odbył kampanie hiszpańską (1808-1811), austriacką (1809), rosyjską (1812), niemiecką (1813) i francuską (1814). Wzięty do niewoli pod Chateau-Brienne. W 1813 r. mianowany baronem cesarstwa. Odznaczony krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej (1809), oraz krzyżem złotym Virtuti Militari (1810). Pamiętnikarz regimentu. W 1815 ppłk i fliegel-adiutant Aleksandra I. W 1820 płk. Od 1826 r. kurator generalny Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1828 r. adiutant Mikołaja I, wziął udział w wojnie rosyjsko-tureckiej, rok później wziął dymisję w stopniu gen. bryg. W czasie powstania listopadowego wrócił do służby, kierując najpierw sztabem 2 Dyw. Piechoty a następnie polskim wywiadem wojskowym. Ranny w bitwie pod Ostrołęką. Po upadku powstania wyjechał do Galicji... [więcej]

Rozproszeni po obcych krajach Polacy, jeżeli nie zupełnie dopięli szlachetnie powziętych względem Ojczyzny zamiarów, rycerskiem przynajmniej poświęceniem się i odwagą, nowego blasku jej chwale dodali. Włochy, S. Domingo, Hiszpanja chlubnie świadczą, o męstwie rodaków naszych, w Afryce nawet kwitnie drzewo chwały Polaka, w rozlewie krwi jego zrodzone i wzrosłe. Rozgłośnie nabyta sława kazała nawet umilknąć zawiści. Wszyscy z któremi Polscy rycerze dzielili zawód wojenny i trudy, nie wahają się chętnie im przyznać szczególniejszych zalet, któremi się wśród licznych szeregów wojska obcego znamienicie odznaczali. Towarzystwo Francuzów wojskowych trudniących się w Paryżu historją wojen od r. 1792 do 1815, z chlubą wszędzie wspomina o Polakach. Oto jest opis z dobycia Somo-sierra.
W wyprawie Cesarza Napoleona przeciwko Hiszpanji 1808 roku, wypadło zdobyć ważne stanowisko, górę Somo-sierra będącą częścią gór Karpetanos. Dwanaście tysięcy Hiszpanów starannie umocowało wierszch góry, szesnaście armat stało w baterji, które wymierzono ku drodze, wtem tylko jednem miejscu wstęp na górę dającej. W czasie gdy mężna piechota Francuzka, wystawiona na podwójny ogień artylerji i piechoty nieprzyjacielskiej, na próżno usiłowała wedrzeć się na górę: nadjechał sam Cesarz: jazda należąca do jego gwardji, a na jej czele regiment Polaków, przybyła za nim w porządnej kolumnie.
Napoleon zatrzymał się przy artylerji na dole i rozpoznał ściśle położenie nieprzyjaciela, który co raz mocniej dawać ognia zaczął; tak że kilka kul obok Cesarza upadło, a kilka przeleciało nad głową jego. Regiment lekkiej jazdy Polaków, (a) ustawiony został w ścieśnioną kolumnę szwadronami po za fossą, na prawej stronie drogi, w niewielkiej równinie.
Tym czasem ogień nie ustawał, a piechota Francuzka kroku postąpić nie była wstanie. Na tenczas Cesarz dał rozkaz Polakom uderzyć na nieprzyjacielską baterją. Waleczne to wojsko pod sprawą Szefa szwadronu Kozietulskiego, rzuciło się na tychmiast szeregami po czterech, gdyż większego rozwinięcia wązkość drogi niedozwalała... [więcej]