Młodość moją przepędziłem w wojsku. Dużo rzeczy widziałem, wiele doświadczyłem, i to co spamiętać jestem w stanie, opisać za obowiązek wziąłem sobie. Służąc ciągle w pierwszym pułku ułanów legji Nadwiślańskiej, przezwanym później 7-ym szwoleżerów francuskich, odbyłem z nim kampanię hiszpańską od 1808 do 1812 roku. Jeżeli biorę pióro do ręki, czynię to, nie miłością własną powodowany, ale chęcią oddania należnej czci pamięci dowódzcom i współkolegom moim, którzy na polach bitew zginęli, lub oddawna zmarli, lub w ustroniu resztę dni swoich pędzą. Już nie jedno uczone pióro skreśliło historję wojen półwyspu na początku 19-go wieku odbytych, tak pod względem dziejów, jako też strategji; podczas tej długiej kampanji będąc tylko w jednym pułku, z jednego tylko punktu widziałem, i to tylko co widziałem, opisywać pragnę. Francuscy pisarze, skreślając wypadki wielkiej armji francuskiej, jeżeli mało wspominają o nas, niechże mi wolno będzie przypomnieć to, co zapomnianem było.

Pułk w którym służyłem, nazwany przez hiszpanów: „Los Infernos", słusznie wychwalany w rozkazach dziennych angielskich, któren za bitwę pod Albuhera miał być policzonym w poczet gwardji Napoleona: wielkie sobie imię zrobił w Hiszpanji.

Polacy w Hiszpanji. PAMIĘTNIK Kajetana Wojciechowskiego

Obrona Gdańska 1813 roku zamyka chlubną kartę dziejów polskiego oręża związanego z tą twierdzą. Oręż polski zdobył ją w 1807 roku, oręż polski bronił w 1813, a w międzyczasie pułki polskie stanowiły znaczną część garnizonu. Podczas samego oblężenia Polacy wyróżniali się niejednokrotnie. Przecież gen. Rapp przez wdzięczność i uznanie przywdziewał często mundur polski. Polacy na swych stanowiskach wytrwali do ostatka, nawet w ostatniej chwili, przenosząc śmierć nad niewolę, proponowali gen. Rappowi wypad z bronią w ręku i przedarcie się przez całe Niemcy do Cesarza. Stan moralny pułków polskich był bardzo wysoki, dowodem tego może być zestawienie dezerterów. Przez cały czas trwania oblężenia miał ich pułk 5. — 6, pułk 10. — 17, pułk 11. — 25, artyleria piesza — 1, saperzy — 1, artyleria konna ani jednego. Taki zaś np. pułk westfalski w tym samym czasie wykazał 49 dezerterów, czyli przy swoim o połowę niższym stanie miał ich prawie tyle, co wszystkie oddziały polskie razem wzięte.

Z żalem opuszczali Polacy Gdańsk. Łączyły ich z tym miastem rozliczne węzły, przyjaźni, znajomości, rodzinne. Szef batalionu Piotr Szembek, tak walecznie broniący Gdańska, służyć może za klasyczny przykład, on to bowiem w czasie swej służby wojskowej w Gdańsku ożenił się z gdańszczanką Beckówną. A niewątpliwie takich przykładów było więcej. Nie dziw, że żal ściskał serca żołnierzy polskich, gdy oddawali tę twierdzę w ręce Rosjan, od których rychło przeszła do Prusaków. Nie sądzili polscy żołnierze, że po latach Gdańsk znów wolnym miastem zostanie, a na Westerplatte przy polskim arsenale — polski żołnierz wartę pełnić będzie...

Staszewski J., Dywizja Gdańska w latach 1812 1813

Gen. Dąbrowski, przedstawiając cesarzowi Napoleonowi swój plan zorganizowania armji polskiej, obejmował nim cały zabór pruski zagrabiony we wszystkich trzech rozbiorach. Plan organizacyjno-poborowy wymieniał departamenty pomorskie, tak przy formowaniu pułków regularnych, jak i przy zwoływaniu pospolitego ruszenia szlacheckiego. Dlatego też wyznaczając organizatorów wojskowych do wszystkich departamentów wyzwolonych z pod jarzma pruskiego, obok Wielkopolski, która odrazu cała na zew pod broń stanęła, przedewszystkiem zwrócił swą uwagę Dąbrowski na Pomorze. Za poradą Fiszera przeznaczał on na to odpowiedzialnie stanowisko gen. Amilkara Kosińskiego. Był to stary żołnierz zaprawiony w bojach kościuszkowskiej insurekcji, a przedewszystkiem w legjonach. Był to człowiek rzutki, energiczny i dość przedsiębiorczy, jednakże — ambitny aż do chorobliwości — niejednokrotnie nie dorastał do zadań, które mu wypadało spełniać. O swem przeznaczeniu wiedział już Kosiński 22 listopada 1806 r.; sam jednakowoż odebrał dyspozycje dopiero 24 i zaraz udaje się w drogę. Nieco wcześniej został wezwany do akcji hr. Fryderyk Skórzewski.

Do niego zwracał się Dąbrowski, ażeby pośpieszył do Bydgoszczy i zajął się zorganizowaniem władzy administracyjnej, dobierając do istniejących urzędów jako radców nadzorujących znanych ze swego patrjotyzmu Polaków. W akcji tej zresztą miał wziąć czynny udział Kosiński, któremu zalecono wedle wzorów poznańskich utworzyć władze administracyjne i założyć kadry wojskowe, rozwinąć te ostatnie w brygadę jazdy i brygadę piechoty...

Staszewski J., Wojsko polskie na Pomorzu i pod Gdańskiem w 1807 r.

Ludwik baron Bignon, którego Pamiętniki o Polsce w roku 1811 i 1813 świeżo ogłosiło czasopismo: Revue Contemporaine, skąd niniejszy przekład zrobiony, — był jednym ze znakomitych francuskich dyplomatów, publicystów i historyków. Urodzony w roku 1771 w Guerbaville (w dep. niższej Sekwany) odbył nauki w Lisieux i w Paryżu. Gdy zaś wybuchła rewolucya w r. 1789, a cudzoziemskie wojska zagroziły wkroczeniem w granice Francyi, zaciągnął się w szeregi ochotników. Zawód wojskowy nie odpowiadał jednak usposobieniu młodzieńca; marząc o właściwszej dla siebie karyerze, napisał wiersz do Talleyranda prosząc go o pomieszczenie w dyplomacyi dyrektoryatu. Niezwykły ten krok stał się początkiem jego wyniesienia. Jakoż niebawem mianowano go sekretarzem legacyi francuskiej w Szwajcaryi, a następnie w tym samym stopniu przy rzeczypospolitej cysalpińskiej. Za rządów konsularnych był przy poselstwie w Berlinie, następnie ministrem pełnomocnikiem przy Elektorze Hessen-Kaselskim.

Odtąd Bignon brał udział we wszystkich niemal olbrzymich zamiarach polityki Cesarskiej. Po bitwie pod Jeną, Napoleon mianował go jeneralnym administratorem dóbr i skarbu w Prusiech, na której to posadzie odznaczył się uczciwością i talentami dobrego administratora. W roku 1808 wrócił do dyplomacyi i miał sobie dane poselstwo przy dworze Badeńskim; w 1809 roku znowu poszedł na administratora w krajach zdobytych na Austryi. W przewidywaniu wojny z Rosyą, Napoleon potrzebował człowieka, któremuby mógł ważne stanowisko powierzyć w księstwie Warszawskiem...

POLSKA w 1811 i 1813 roku. Pamiętniki francuskiego dyplomaty

Dla was piszę, kochane dzieci moje, wam poświęcam opis życia mojego i owej wiekopomnej epoki Napoleona, której byłem świadkiem; głos mój, niejako pośmiertny, być może, przypomni wam w dalszym ciągu życia waszego ojca, który was zawsze kochał, a od początku życia waszego wam poświęcał wszystkie swe dążności. Mała już nas liczba towarzyszów Napoleona na tym świecie.

Od upadku bohatera przeszły ludy Europy rozmaite koleje, dwie dynastye zajmowały od owego czasu tron Francyi, a dzisiaj zasiada znowu na nim potomek więźnia z wyspy St. Heleny. Po ukończeniu krucyaty przeciwko cesarzowi Francuzów zebrano się w Wiedniu na obrady, a wtedy nastąpił nowy podział Europy. Nie baczono na narodowości, na kongresie oszukano ludy europejskie w ich sprawiedliwej nadziei, wszystkie albowiem usiłowania obradujących ministrów skierowane były raczej przeciwko duchowi ludowemu i w myśl powracających królików i książątek na dawne posady. Za nic poszły wtedy obietnice, dane ludom w czasie trwogi, niewdzięcznością odpłacono wysilenia i strumienie krwi przelanej; obalenie ducha wolności, ujarzmienie umysłów, przywrócenie feudalizmu średniowiecznego, oto były dążenia ówczesne.

Pamiętniki Franciszka Gajewskiego pułkownika wojsk polskich - tom I

Pamiętniki Franciszka Gajewskiego pułkownika wojsk polskich - tom II