Załącznik 1.

Dowódcy związani z wydarzeniami 25-27 lipca 1812 roku

Bachmetjew (III) Aleksy Mikołajewicz (1774-1841), generał rosyjski, brat N. N. Bachmetjewa. Potomek szlacheckiej rodziny tatarskiej, urodzony w guberni penzeńskiej. Zapisany w 1777 roku do preobrażeńskiego pułku gwardii, w 1790 roku przeszedł do izmaiłowskiego pułku gwardii. W latach 1788-1790 brał udział w wojnie ze Szwecją. W 1798 roku otrzymał awans na pułkownika a dwa lata później, wraz z szefostwem syberyjskiego pułku grenadierów, na generała majora. W 1805 roku uczestniczył w ekspedycji do Neapolu a w latach 1806-1811 walczył w dolinie Dunaju przeciwko Turkom. W czasie tych walk wyróżnił się odwagą, został też kilkukrotnie ranny. W styczniu 1811 roku otrzymał dowództwo 26. DP a w kwietniu tegoż roku dowództwo 23. DP, na czele której walczył w pierwszej fazie kampanii 1812 roku, wyróżniając się pod Ostrownem i Borodino. Bachmetjew został w tej bitwie ciężko ranny, stracił lewą nogę. Od tego momentu, zapewne ze względu na stan zdrowia, pełnił funkcje pozaliniowe, będąc kolejno gubernatorem kilku miast. W międzyczasie dwukrotnie awansował, w grudniu 1812 roku został generałem lejtnantem a w 1823 roku otrzymał rangę generała piechoty.

Bachmetjew (I) Mikołaj Mikołajewicz (1772-1831), generał rosyjski, brat A. M. Bachmetjewa. Służbę w armii rosyjskiej rozpoczął jako sierżant w preobrażeńskim pułku gwardii w 1787 roku. Walczył przeciwko Szwecji w latach 1788-1790. W 1797 roku awansował na pułkownika a w 1798 roku na generała majora oraz otrzymał szefostwo rylskiego pułku muszkieterów. W tym samym roku został gubernatorem Orenburga i na tym stanowisku pozostał do 1803 roku. W 1804 roku odszedł ze służby, powrócił do niej w 1811 roku jako gubernator Smoleńska. 4 kwietnia tegoż roku otrzymał dowództwo Kombinowanej Dywizji Grenadierów ale w miesiąc później objął 11. DP. Na jej czele walczył pod Ostrownem, podobnie jak brat został ranny pod Borodino. Kurował się aż do 1813 roku, po czym ostatecznie odszedł ze służby.

Barclay de Tolly, Michaił Bogdanowicz (1761-1818), feldmarszałek rosyjski. Urodzony w Rydze w rodzinie szkockich emigrantów. Walczył przeciwko Turcji w 1788 roku. Od 1799 roku generał, wziął udział w kampanii 1805, walczył pod Pułtuskiem i Iławą, gdzie został ranny. W latach 1808-1810 służył na froncie szwedzkim. W tym roku został ministrem wojny. Jego zasługą była reorganizacja armii ros. w duchu napoleońskim. W wojnie 1812 roku komenderował 1. Armią Zachodnią, był autorem planu wciągnięcia Napoleona w głąb Rosji. Zmuszony okolicznościami stoczył bitwę pod Smoleńskiem, ale zaraz się wycofał. Zmuszony przez otoczenie cara do przekazania Kutuzowowi komendy, dowodził prawym skrzydłem pod Borodino. We wrześniu 1812 opuścił służbę, ale wrócił i w kampaniach 1813/1814 odniósł liczne zwycięstwa, przyczynił się wydatnie do wygranej sprzymierzonych pod Lipskiem. Zmarł w Insterburgu w Prusach Wschodnich, pochowany w Beklor na Łotwie. Znakomity organizator oraz dobry dowódca polowy, należał z pewnością do najzdolniejszych przeciwników Napoleona. Pod Witebskiem zdołał uniknąć narzuconej przez cesarza bitwy i wycofać swą armię na wschód, do Smoleńska.

Beauharnais de Eugeniusz (1781-1824), pasierb Napoleona, syn Józefiny. Urodzony w Paryżu. Od 1796 roku był niemal stale przy Napoleonie, jako jego adiutant był we Włoszech i Egipcie. Walczył pod Marengo jako oficer strzelców konnych gwardii. 1802 pułkownik, dwa lata później gen. brygady. Od 1805 książę i wicekról Italii. Adoptowany przez Napoleona w 1806 roku, był jednym z jego najwierniejszych współpracowników. W 1805 i 809 dowodził Armią Italii. W 1809, mimo początkowych niepowodzeń pobił Austriaków i przybył z pomocą Wielkiej Armii, walcząc pod Wagram. Organizator i dowódca IV Korpusu Wielkiej Armii w kampanii rosyjskiej, bardzo dobrze dowodził 2. lipca pod Ostrownem, bił się we wszystkich większych bitwach tej wojny, wyróżnił się pod Małojarosławcem. Od stycznia 1813 roku dowódca szczątków Wielkiej Armii, nie był w stanie wymóc posłuszeństwa na marszałkach, będąc tylko generałem. Bronił Włoch, ale 16 kwietnia 1814 roku podpisał rozejm z gen. Bellegarde i udał się na emigrację do swego teścia, króla Bawarii. Zmarł na apopleksję w 1824 roku w Monachium. Eugeniusz był bez wątpienia zdolnym i bardzo odważnym dowódcą, choć czasem nieco aroganckim. Cieszył się sympatią i uznaniem żołnierzy. Pod Ostrownem umiejętnie kierował bojem dywizji Delzonsa, zachował zimną krew w krytycznym momencie walki 26 lipca.

Broussier Jean-Baptiste (1766-1814), generał francuski. W wojsku od 1791 roku, najpierw służył nad Renem, w 1796 roku przeniesiony do Italii, gdzie zwrócił na siebie uwagę Napoleona, mianowany w 1797 roku szefem brygady. Od tej pory zaangażowany na froncie włoskim, w 1799 został generałem brygady, w 1805 roku generał dywizji. W kampanii 1809 roku dowódca dywizji w Armii Włoch, wziął Lublanę i Gratz, następnie brał udział w bitwie pod Wagram. W 1812 roku ponownie pod rozkazami ks. Eugeniusza, dowódca dywizji w IV K. Pod Ostrownem nie walczył, ale 27 lipca wymienił dywizję Delzonsa. W kampanii 1813 roku nadal dowódca dywizji, zmarł na apopleksję.

Bruyeres Pierre Joseph (1772-1813), generał francuski, wybitny kawalerzysta. Początkowo miał zamiar zostać lekarzem. W 1793 roku został chirurgiem w Armii Italii, ale szybko przeszedł do kawalerii. W latach 1797-1805 adiutant Berthiera i, przejściowo, Jouberta, od 1805 roku dowódca 23. regimentu szaserów. Generał brygady w 1806 roku, służył pod samym Lasalle`m, odznaczył się w kampanii 1806-7, następnie w 1809 brygadier w dywizji Lasalle`a. W 1812 roku dowódca DK lekkiej w 1. KK gen. Nansouty`ego, walczył w głównych bitwach kampanii. Wziął udział w kampanii 1813 roku, ale stracił nogi pod Reichenbach i zmarł w Zgorzelcu.

Delzons Alexis Joseph (1775-1812) generał francuski. Ochotnik w 1791 roku, trafił do batalionu grenadierów Lannesa. Uczestnik pierwszej kampanii włoskiej Bonapartego, ranny pod Dego, bił się pod Mantuą i Rivoli. Uczestnik wyprawy egipskiej, 1801 generał brygady. Od 1806 roku w Dalmacji i Ilirii, awansowany w 1811 roku na dywizjonera. Organizator regimentów dalmackich i iliryjskich, w kampanii 1812 roku w IV Korpusie, miał w swej dywizji 1. Tymczasowy Regiment Chorwacki. Pod Ostrownem uratował Murata, 25 lipca wypierając piechurów Ostermanna do lasów, 26 lipca przyjął na siebie ciężar boju i wyparł Konownicyna z jego pozycji. Był pod Możajskiem, poległ prowadząc swa dywizję do ataku pod Małojarosławcem.

Konownicyn Piotr Piotrowicz (1764-1822). Służbę rozpoczął w 1788 roku od wojny ze Szwecją, potem w 1794 roku bił się w Polsce a w 1797 roku otrzymał awans na generała. Potem jednak pozostawał poza służbą, dopiero w 1806 roku otrzymał zadanie organizowania lokalnych milicji . W wojnie ze Szwecją w sztabie, zasłużył się doskonałą organizacją zaopatrzenia i tyłów armii rosyjskiej. W 1812 roku generał lejtnant. Dowodził 3. DP w III KP, odznaczył się pod Ostrownem, gdzie na czele jednej dywizji powstrzymywał awangardę Wielkiej Armii. W pewnej chwili zagroził nawet rozbiciem czołowej dywizji gen. Delzonsa. Następnie umiejętnie dowodził odwrotem do Witebska. Bił się pod Smoleńskiem i Walutino, gdzie objął straż tylną armii rosyjskiej. Pod Borodino przejął komendę po rannym Bagrationie. W obozie tarutińskim został generałem dyżurnym Kutuzowa, w 1813 roku ranny pod Kulm, opuścił służbę. W latach 1817-1819 minister wojny. Jego syn i córka, związani z dekabrystami, zostali zesłani na Kaukaz (córka będąc żoną oficera - dekabrysty postanowiła towarzyszyć mężowi, choć mogła skorzystać z amnestii). Konownicyn należał do zdecydowanie najzdolniejszych generałów rosyjskich, zarówno jako szef służb, jak i dowódca polowy, czego dowiódł choćby pod Ostrownem.

Murat Joachim (1767-1815), marszałek, król Neapolu. Syn oberżysty, który zamienił karierę duchowną na służbę wojskową. W 1787 na ochotnika wstąpił do p. strz. konnych. Szybko awansował, w 1793 był już szefem szwadronu. Z Bonapartem związał się od 13 Vendemiaire`a. Odtąd stale przy Napoleonie, uczestniczył w zamachu 18 Brumaire`a. Od 1800 roku w kolejnych kampaniach dowodził Kawalerią Rezerwową. W 1808 został królem Neapolu, gdzie wykazał duże zdolności organizacyjne i administracyjne, nie wziął udziału w kampanii 1809 roku, ale w Rosji znów dowodził Rezerwą a pod Ostrownem awangardą głównej grupy wojsk francuskich. Uważany za największego kawalerzystę epoki był niedoścignionym taktykiem działań kawalerii, ale gorzej szło mu koordynowanie różnych rodzajów broni. Zdecydowanie zły dowódca operacyjny, nie liczył się ze zmęczeniem koni i ludzi, ponosi główną winę za zniszczenie jazdy napoleońskiej w 1812 roku.. W 1813 stanął jeszcze na polu pod Lipskiem, ale w 1814 roku opuścił cesarza. Utracił tron w 1815, rozstrzelany na rozkaz Burbonów. Pod Ostrownem bił się znakomicie, nie dał się zniszczyć Ostermannowi, zadał mu duże straty a później umiejętnie wspierał swą jazdą działania ks. Eugeniusza.

Nansouty Etienne Marie Antonie (1768-1815), generał. Kolega szkolny Napoleona ze szkoły w Brenne. Od 1782 oficer kawalerii, walczył nad Renem, już w 1799 został brygadierem. 1803 generał dywizji, w 1805 roku walczył pod Austerlitz, odbył całą kampanię 1806/7 roku. W 1808 roku był w Hiszpanii, ale już w 1809 roku służył w Niemczech, obecny pod Eckhmühl, odbył całą kampanię. W 1812 roku dowódca 1. KK, podkomendny Murata, przyczynił się do wytrwania 1. KK na polu bitwy pod Ostrownem. Ranny w kolano pod Możajskiem, w 1813 roku w kawalerii gwardii, walczył w 1814 roku. Uznał Burbonów i został adiutantem hr. d` Artois. Zmarł w Paryżu. Jeden z najlepszych i najbardziej znanych dowódców francuskiej ciężkiej kawalerii.

Niemojewski Józef (1769-1839), generał polski. Od 1787 roku w armii pruskiej, w 1790 w armii koronnej, uczestnik wojen 1792 i 1794 roku, insurgent wielkopolski, generał w 1794 r. Legionista, od 1797 roku emisariusz w kraju. Po upadku idei legionowej wycofał się z życia publicznego, ale w 1806 wrócił do służby. Brygadier, dowódca kawalerii w dywizji gen. Zajączka, uczestnik wojny 1809 roku. W 1810 komendant wojskowy w lubelskim, dowódca brygady kawalerii w 1812 roku. Prowadził szarżę kawalerii polskiej na dragonów ingermalandzkich pod Ostrownem. Ranny kulą karabinową w bitwie, wrócił do Księstwa. W kampanii 1813 roku dowódca 2. kompanii gwardii honorowej polskiej. Po zakończeniu wojny wrócił do swego majątku.

Ostermann-Tołstoj Aleksander Iwanowicz (1770-1857), generał rosyjski. Urodzony w rodzinie wojskowej, walczył przeciw Turcji w latach 1787-1791. Dywizjoner w kampaniach 1805 oraz 1806/7 roku, dzielnie stawał pod Iławą i Frydlandem. W 1811 roku wycofał się ze służby, ale w początkach kampanii 1812 roku przejął IV KP od chorego gen. Szuwałowa. Pod Ostrownem dowodził dość umiejętnie, dotrwał do wieczora, ale wykrwawił swój Korpus w niepotrzebnych kontratakach. 25. lipca wykazał się jednak bezsprzecznie odwagą. Drugiego dnia bitwy nie wsparł jednak będącego w krytycznej sytuacji Konownicyna. Pod Borodino wymienił Rajewskiego na redutach i utrzymywał centrum rosyjskie. Bardzo źle dowodził pod Tarutino, gdzie został zatrzymany przez trzy bataliony polskiej piechoty. W kampanii 1813 pod Budziszynem i Kulm, gdzie utracił rękę. Zdymisjonowany w 1817 roku, był dziadkiem Lwa Tołstoja.

Pahlen (III, von der Pahlen) Piotr Piotrowicz (1778-1864), generał rosyjski. Pochodził ze starej rodziny szlachty kurlandzkiej. W 1790 roku wstąpił, od razu w stopniu wachmistrza, do pułku konnego gwardii. Następnie w 1792 roku przeszedł do orenburskiego pułku dragonów. W 1796 roku, już jako major, walczył przeciwko Persji a w 1798 roku awansował do stopnia pułkownika. W 1800 roku otrzymał awans na generała majora oraz szefostwo kargopolskiego pułku dragonów a rok później przejął szefostwo sumskiego pułku huzarów. W latach 1806-1807 wyróżnił się w kampanii w Polsce. W kampanii 1812 roku otrzymał dowództwo 3. DK Rezerwowej w 1. Armii Zachodniej, ale w sierpniu, w związku z chorobą, opuścił armię. Pod koniec 1812 roku otrzymał awans na generała lejtnanta i wziął udział w kampaniach 1813 i 1814 roku, w których został wielokrotnie ranny. Odszedł ze służby w 1823 roku, ale powrócił do niej w 1827 roku, awansowany do stopnia generała kawalerii, bił się w Turcji w latach 1827-1828 oraz w Polsce w 1831 roku. W 1834 roku został członkiem Rady Państwa i Rady Wojennej, wreszcie inspektorem kawalerii w 1840 roku. W międzyczasie otrzymywał szefostwa kilku pułków kawalerii. Znakomityy kawalerzysta, dobrze dowodził ariergardą rosyjską 27 lipca. Jego działania, wraz z bitwą pod Ostrownem pozwoliły Barclayowi de Tolly na przygotowanie i wykonanie skrytego odejścia spod Witebska.

Radziwiłł Dominik (1786-1813), pułkownik polski. Potomek jednej z najpotężniejszych rodzin magnackich na Litwie. Utrzymywał liczne kontakty z Czartoryskimi, w tym z ks. Adamem. W 1811 roku wyłożył znaczne sumy na wyposażenie Pułku 8. Ułanów, utworzonego jeszcze w 1809 roku. W zamian mianowany rozkazem królewskim 1 kwietnia 1811 roku pułkownikiem i dowódcą 8. pułku ułanów, komenderował nim do lutego 1813 roku, kiedy to został przeniesiony do 1. Pułku Szwoleżerów-Lansjerów Gwardii. Mimo braku doświadczenia dobrze dowodził podległym sobie pułkiem, co świadczy o jego poważnym podejściu do obowiązków. Bitwie pod Ostrownem kilkakrotnie szarżował na czele swych ułanów, wymieniony w X Biuletynie jako "oficer niezwykłej odwagi". W szwoleżerach mianowany grosmajorem, wykonał wspaniałą szarżę pod Hanau, ale został śmiertelnie ranny w głowę i zmarł w krótkim czasie po bitwie.

Saint Germain Antonie Louis (1761-1835), generał francuski. Nazywany przez żołnierzy "Starym Saint Germainem". Paryżanin, służył od 1778 roku, początkowo w żandarmerii. Po wybuchu wojen rewolucyjnych w Armii Północy, potem Armii Renu, uczestnik bitwy pod Hohenlinden. W 1805 r. generał brygady, od tego momentu aż do 1809 roku dowodził brygadą kirasjerów. Za postawę pod Essling awansowany na generała dywizji. W 1812 roku dowódca jednej z dywizji kirasjerów w 1. KK, ranny pod Możajskiem. Uczestnik kampanii niemieckiej 1813 roku, odznaczył się pod Hanau. W 1814 roku dowódca 2. KK, walczył pod Vauchamps, pogodzony z Burbonami został inspektorem kawalerii. Zmarł w Neuilly. Pod Ostrownem w boju uczestniczyła bezpośrednio jedynie część jego dywizji (źródła mówią jedynie o lansjerach i jednym pułku kirasjerów), choć cała była obecna na polu walki.

Uwarow Fiodor Piotrowicz (1769-1824), generał. W służbie wojskowej od 1772 roku, walczył w Polsce w 1794 roku. Od 1788 roku w Kawalerii Gwardii, od 1800 dowódca Kawalerii Gwardii. Brał udział w zabójstwie Pawła I. Uwarow brał udział w kampaniach 1805-1806/7 roku, wyróżniając się pod Austerlitz. Następnie bił się przeciw Turcji w 1801 roku, gdzie otrzymał nawet samodzielne dowództwo. W kampanii 1812 roku dowodził 1. Korpusem konnym, wspierał Konownicyna 26. lipca pod Ostrownem. Wyróżnił się zwłaszcza w bitwie pod Borodino, gdzie wraz z Płatowem wykonał rajd na tyły Wielkiej Armii, następnie brał udział w kolejnych kampaniach, 1813 i 1814 roku. Od tego czasu przebywał niemal stale przy boku Aleksandra I, w 1821 roku został nawet członkiem Rady Państwa

PRZYPISY:

1. Przegrana to oczywiście Aspern-Essling, natomiast bitwa nierozstrzygnięta to Pruska Iława. Ponadto pewne oznaki osłabienia armii napoleońskich pokazała początkowa faza wojny 1809 roku.

2. Berezyna tak taktycznie jak operacyjne była dużym sukcesem Napoleona, który zdołał ocalić kilkanaście tysięcy wiarusów, w oparciu o których odtworzył Wielką Armię w roku 1813.

3. Przy wymienianiu nazw wielkich jednostek biorących udział w opisanych niżej walkach przyjąłem zasady następujące. W armii francuskiej numery korpusów armijnych podaję cyframi rzymskimi, zaś korpusów kawalerii - arabskimi. Skróty, które stosuje wymiennie z pełnymi nazwami oznaczają: K - Korpus (armijny), KK - Korpus Kawalerii (zatem IV K - IV Korpus, 1 KK - 1 Korpus Kawalerii). W armii rosyjskiej przyjęto system korpusów poszczególnych broni, stąd Korpus Piechoty (KP) i Korpus Kawalerii (KK). Numery korpusów podaję podobnie jak dla armii francuskiej: korpusów piechoty - cyfry rzymskie, korpusy kawalerii - cyfry arabskie. Wszystkie numery pułków, dywizji, baterii podaję cyframi arabskimi. Mówiąc o nieokreślonej dywizji nie stosuję skrótów, natomiast jeśli mowa jest o konkretnej dywizji, jej nazwę (lub skrót) piszę z wielkiej litery, dodając numer: 3 Dywizja Piechoty lub 3 DP. Pełen wykaz skrótów, stosowanych przeze mnie w niniejszej pracy, zamieszczam na końcu pracy. Numer porządkowy (kolejny) jednostek zaznaczam, zgodnie z zasadami interpunkcji, kropką: stąd 1. pułk to pierwszy pułk, natomiast 1 pułk oznacza jeden pułk.

4. Załącznik numer 1.

5. Ilustracje te zamieściłem w załączniku 2.

6. Bielecki R., "Encyklopedia wojen napoleońskich", Warszawa 2002, s. 270.

7. Biogramy ważniejszych dowódców, wymienionych w kontekście bitwy pod Ostrownem umieszczono w załączniku 1.

8. Bielecki, op. cit., s. 270; Gallagher J, "Żelazny Marszałek", Gdańsk 2000, s. 235-238.

9. Bielecki, j. w.; Gallagher, op. cit., s. 238-243; Kukiel M., "Wojna 1812 roku", Kraków 1937, t. I, s. 323-360, tamże całość operacji przeciw Bagrationowi.

10. Kukiel , op. cit., s. 397.

11. Tamże, s. 397-399.

12. Tamże, s. 409.

13. Od kampanii 1800 roku Napoleon wydzielał z sił głównych kilka dywizji kawalerii, przede wszystkim ciężkiej, i tworzył z niej odwód dla całej Wielkiej Armii. Zgrupowanie to nazywano najczęściej Kawalerią Rezerwową, a jej dowództwo obejmował z reguły Joachim Murat. W wyprawie na Moskwę wzięły udział cztery korpusy kawalerii, przy czym, wobec wydzielenia części z nich do zgrupowań pomocniczych (na przykład do grupy Hieronima Bonapartego), Murat jedynie formalnie pełnił funkcję dowódcy Kawalerii Rezerwowej. Mimo to tę nazwę stosowano powszechnie.

14. Tamże, s. 411.

15. Kukiel, op. cit. s. 405.

16. Tamże opisany znakomity wypad gen. Kulniewa, który zatrzymał siły dywizji jazdy gen. Sebastianiego. Ponadto Austin, "Marsz na Moskwę", Gdańsk 2002, s. 146.

17. Kukiel, op. cit., s. 407.

18. Tamże, op. cit., s. 408.

19. Austin, op. cit., s. 152.

20. Kukiel, op. cit., s. 416. Według zaś Austina (s. 171) aż do 22 lipca Napoleon nie był pewien, czy Rosjanie odchodzą na Połock, czy na Witebsk. Wątpliwości rozwiać miał dopiero Polak - dezerter z armii rosyjskiej.

21. Tamże, s. 416-417.

22. Tamże, s. 417-420. O przeprawie pod Bieszeńkowiczami także Austin, op. cit., s. 181-186.

23. Kukiel, op. cit., t. I, s. 440.

24. Tamże, s. 436. Orszę wzięli Lansjerzy Gwardii generała Colberta

25. Bogdanowicz, "Opisanie otečestvennej vojny 1812 goda", t. I, St. Petersburg 1859, s. 191; Danilewskij, "Istoria otečestvennej vojny", St. Petersburg 1843, t. I, s. 275; Russkij Biografičeskij Słowar, t. XII, St. Petersburg 1905, s. 421 (dalej RBS); Kukiel, op. cit., t. I, s. 422.

26. Kukiel, op. cit., t. I, s. 423.

27. Bogdanowicz, op. cit., t. I, s. 193; Danilewskij, op. cit., t. I, s. 277-278; "Lejb-Gusary", Moskwa 2003 s. 48; Kukiel, op. cit., t. I, s. 423-424; RBS, t. XII, s. 421. Zdaniem Kukiela pomysł wysłania tak silnej ariergardy wysunął na wieczornej naradzie sztabu gen. Jermołow.

28. Bogdanowicz, op. cit., t. I, s. 191; Danilewskij, op. cit., t. I, s. 276; Kukiel, op. cit., t. I, s. 420-422.

29. Kukiel, op. cit., t. I, s. 421.

30. Kukiel, op. cit., t. I, s 421. Ponadto Bogdanowicz, op. cit., t. I, s. 191; Danilewskij, op. cit., t. I, s. 276.

31. Buturlin D., "Atlas. Les planes, légendes et tableaux d`organisation et de l`histoire militaire de la campaigne de Russie en 1812", Paris 1824.

32. Kukiel, op. cit., s. 248-250; Partridge R., Olivier M., "Napoleonie Army Handbook", London 1999, s. 246-258. Tamże w tabelach przydziały pułków do dywizji i korpusów.

33. Próba zestawienia pułków w poszczególnych dywizjach za: Bielecki R., "Wielka Armia", Warszawa 1995, s. 80, s. 500-530; Buturlin D., "Histoire de la campaigne en Russie en 1812", Paris 1824; Atlas Buturlina, tablica 1. Kukiel, op. cit., t. I, s. 144-151, s. 255-261, ponadto fragmentaryczne dane z relacji zgromadzonych w pracy Austina.

34. Wg Kukiela (op. cit., s. 149) całość artylerii korpusu liczyła pięć kompanii konnych (jedna dla dywizji kawalerii lekkiej, po dwie dla ciężkiej), co przy ogólnej ilości 30 dział dałoby 18 luf pod Ostrownem (trzy baterie po 6 armat), o ile w marszu nie stracono żadnego działa.

35. Wg Buturlina 1. Pułk Chorwacki liczył trzy bataliony. Natomiast Dempsey wymienia jedynie dwa (podobnie Kukiel). Dempsey G. C., "U boku Napoleona", Warszawa 2005, s. 331.

36. Austin, op. cit., s. 190.

37. Raport Eugeniusza de Beauharnais w: "Gazeta Korrespondenta Warszawskiego i Zagranicznego", nr 69 z 15 sierpnia 1812 roku. Tamże dwa raporty Murata z 25 i 26 lipca.

38. Bielecki, "Wielka Armia", s. 503.

39. Dusiewicz A., "Tarutino 1812", Warszawa 2004, s. 232

40. Przykład taki na s. 234 podaje Austin. Według oficjalnego raportu w Witebsku 33. pułk piechoty liniowej liczył 3200 ludzi, gdy w rzeczywistości było ich 2500.

41. Buturlin w Atlasie w tabeli 1. podaje, że IV K miał 48.000, zaś jazda ok. 40.000. Kukiel (op. cit., s. 149) dla jazdy podaje 39.973 obecnych w szeregach, z tego 1. KK 12.060 żołnierzy, dla IV K 49.284 obecnych. Ale już pod Witebskiem Kukiel, podając łączną ogólną siłę.

42. Kukiel, op. cit., s. 427.

43. Austin, op. cit., s. 267, według relacji Faina.

44. Oczywiście za wyjątkiem raportów i zestawień sztabowych, do których nie miałem możliwości dotrzeć.

45. Gembarzewski B., "Wojsko Polskie 1807-1814", Warszawa 1912, s. 124.

46. Rozwadowski A., relacja z kampanii 1812 roku, fragm. "Marsz na Witebsk", [w:] Materiały do historii rodziny Rozwadowskich zostawił Jan Rozwadowski, mikrofilm BN, mf. 31999, rps. Ossol. 7994/II t. I

47. Austin, op. cit., s. 121 oraz s. 158.

48. Napoleon Bonaparte, "Corréspondance de Napoleon I-er", t. XXIV, Paris 1857-1858, nr 18992

49. Austin, op. cit., s. 174.

50. Buturlin, op. cit., s. 216-217

51. Tamże, s. 219.

52. "Russkaja Armia", Moskwa 2000, s. 23.

53. Dempsey, op. cit., s. 331.

54. Buturlin, op. cit, t. I, s. 219.

55. Bogdanowicz, op. cit., s. 197.

56. "Russkaja Armia", s. 23.

57. Austin, op. cit., s. 121. Problem polega na ustaleniu wyjściowej liczebności takiego pułku. Wiedząc jednak, ze trzybatalionowy 2. pułk piechoty LN miał 2.400 ludzi, zaś licząca 12 tys. ludzi dywizja Delzonsa składała się z 18 baonów możemy przyjąć, że przypadało średnio 800 ludzi na batalion. Ponieważ w 1812 roku pułki francuskie miały z reguły cztery baony liniowe daje to 3.200 ludzi w pułku ( w I Korpusie niektóre pułki miały nawet po 5 batalionów - 4.000 bagnetów). Straty wynosiły zatem od 1 do 1/2 stanu wyjściowego.

58. Tamże, s. 243.

59. Brandt H., "Moja służba w Legii Nadwiślańskiej, Gdynia 2002, s. 172. Brandt podaje, że ubytki w każdej kompanii sięgały 15-20 ludzi, zaledwie po dwu tygodniach kampanii!

60. Ustalenia wg "Russkaja Armia...", s. 18-19; Buturlin, atlas, tabl. 2.; Dusiewicz, op. cit., s. 236-240.

61. O rocie konnej w "Lejb-Gusary", s. 48 oraz w "Otečestvennaja vojna 1812 goda" , t. XV, St. Petersburg 1911, na s. 12. Tamże, w dzienniku działań 1. Armii Zachodniej krótki opis bitwy. Poza tym raport Murata wspomina, że zagarnięte na początku boju działa należały do artylerii konnej, podobnie Danilewskij (op. cit., s. 278) oraz Bogdanowicz, op. cit., s. 193; Buturlin, op. cit., s. 214. Rota przydzielona do lejb-huzarów była jedyną tego rodzaju formacją rosyjską na polu walki w dniu 25 lipca.

62. Za Kukiel, op. cit., s. 257. Wg Buturlina Dywizją dowodził gen. Czogłokow (w oryginale Tochoglokoff).

63. Za "Russkaja Armia ...", s. 19. Dusiewicz , op. cit., s. 237-238. W obu pozycjach składy dywizji rosyjskich wraz z artylerią, ponadto u Dusiewicza przydziały kawalerii, ale po Możajsku. Ponadto Buturlin, op. cit., tabl. 2. Przydziały piechoty także w Partridge, Oliver, op. cit., s. 248-258

64. U Kukiela na s. 257 jest informacja, że IV KP miał razem 23 bataliony, gdy rzeczywiście winien ich mieć 22.
65. Wg zestawienia Dusiewicza w 23. DP zamiast kaporskiego był selengiński pułk piechoty.

66. U Bogdanowicza (op. cit., s. 193) wymieniony jest pułk huzarów sumskich, podobnie na planie bitwy. Obecność huzarów sumskich potwierdza ponadto "Russkaja Armia 1812-1814", przy opisie planu bitwy pod Ostrownem, s. 22. Natomiast Partridge, Oliver w swych tabelach podają iziumski pułk huzarów w składzie IV KP, zaś Danilewskij oraz RBS nie wspominają nic o drugim pułku huzarskim. Wreszcie Buturlin (op. cit., s. 214) wyraźnie pisze o huzarach sumskich. Dlatego też przyjmuję, że w bitwie wziął udział sumski pułk huzarów.

67. Udział tych pułków potwierdzają wszystkie cytowane uprzednio opracowania.

68. Dusiewicz wymienia zamiast selenginskiego kaporski pp. W jego zestawieniu dla października 1812 roku te dwa pułki są "zamienione" w 3. i 23. DP

69. Buturlin, atlas, tabl. 2.

70. Kukiel (op. cit., s. 424) stwierdza wyraźnie, ze IV KP wzmocniono czterema pułkami "jazdy liniowej", najwyraźniej zaliczając do nich pułk huzarów lejbgwardii. Pułki lekkiej jazdy rosyjskiej liczyły 10 szwadronów z czego dwa zakładowe, pułki dragonów i kirasjerów po pięć z tego jeden zakładowy, podobnie lekka jazda gwardii. Partridge, Oliver, op. cit., s. 248, ponadto Morawski, Wielecki, "Wojsko Księstwa...", s. 36-37.

71. Kukiel, op. cit., s. 432.

72. W tej kwestii nie zgadzam się z opinią Kukiela (op. cit., s. 158). Z wszystkich relacji zebranych przez Austina jasno wynika, ze jedynych jeńców brano w trakcie kolejnych bitew, lub po nich, gdy cofający się Rosjanie musieli pozostawiać rannych. Natomiast zupełnie brak maruderów, obrywek czy dezerterów rosyjskich. Austin Paul Britten, "1812. Marsz na Moskwę", Gdańsk 2002, szczególnie s. 132 i rozdział "Zniknięcie Armii".

73. Buturlin, op. cit., s. 151.

74. Tamże, s. 219.

75. Bogdanowicz, op. cit., s. 197.

76. "Russkaja Armia", s. 23.

77. "Otečestvennaja...", t. XVI, s. 129, nr 120.

78. O stratach pisze w części dotyczącej oceny boju pod Ostrownem, tu sygnalizuję problem.

79. Problem z wyliczeniem ilości jazdy rosyjskiej wynika głownie z permanentnego pomijania jej w wyliczeniach. Tymczasem stosując dane Buturlina (s. 94-120) dla regulaminu z roku 1810, gdzie szwadron kawalerii liniowej liczył 151 koni, gwardyjski - 159, można wyliczyć teoretyczną siłę regimentu jazdy. Daje to 636 huzarów lejbgwardii, po 604 dragonów na pułk, i ponad 1.200 ludzi w regularnym pułku huzarów. Razem około 3.000 szabel. Są to dane zbliżone do podawanych przez Danilewskiego (op. cit., s. 110), gdzie podaje on stany pułków dragonów po 949 ludzi, huzarów po 1.825, przy czym są to stany ze szwadronami zapasowymi, stąd stany bojowe o ok. 300 ludzi niższe, ponadto różnicę tworzą oficerowie nie wcielani do szwadronów, służby itp.

80. Przyjmuję tu liczby maksymalne, wobec faktu, ze liczący dwie dywizje III KP miał początkowo ponad 18 tys. ludzi.

81. Teren walk 25 lipca przedstawiono na mapie 2.

82. Analiza terenu oparta o mapy zawarte w Kukiel, op. cit.; Danilewskij, op. cit.; Bogdanowicz, op. cit., "Russkaja Armia...", s. 22, a także same opisy walk: Kukiel, op. cit., s. 424-425; Danilewskij, op. cit., s. 278; Bogdanowicz, op. cit., s. 193; "Russkaja...", s. 23; De Segur, op. cit., s. 25-26; Austin, op. cit., s. 186-189.

83. Austin, op. cit., s. 186.

84. Do 1835 roku wiorsta rosyjska liczyła 1077 metrów.

85. Punkt ten nie miał żadnego realnego znaczenia, jednakże według wszelkich ustaleń (niezależnie od "przesunięć" bitwy na mapie) działania żadnej ze stron nie wyszły poza te zabudowania.

86. Bogdanowicz, op. cit., s. 193. Danilewskij, op. cit., 278; "Lejb Gusary", s. 48

87. Informacja podana w: Danilewskij, op. cit., s. 277 oraz RBS, s. 421.

88. Tak u Bogdanowicza, op. cit., s. 193; Danielewskiego, op. cit., s. 278 i w RBS, s. 421. Natomiast według "Lejb Gusary", s. 48 Francuzów napotkano dopiero 12 wiorst od Witebska. Idąc za Rosjanami Kukiel (op. cit., s. 424) powtarza informacje o utarczkach z posterunkami i patrolami francuskiej kawalerii. Relacje francuskie, między innymi wspomnienia de Segure`a, milczą o owych utarczkach. Mimo jego tendencji do mieszania i ubarwiania zdarzeń jest to źródło cenne dla walk pod Ostrownem. Uczestniczył w nich bowiem 8. pułk huzarów, w którym służył brat Segure`a, wzięty przez Rosjan do niewoli. De Segur utrzymywał z 8. pułkiem ścisłe kontakty, stąd mógł zebrać sporo szczegółowych informacji. Austin, op. cit., s. 186. De Segur, "Byłem adiutantem Napoleona", Warszawa 2004, s. 25.

89. Danilewskij, op. cit., s. 277; Kukiel, op. cit., s. 422. Kukiel podaje godzinę wymarszu Delzonsa na 3.00. Murat musiał wyruszyć wcześniej, zapewne między 1.00 a 2.00 25. lipca.

90. Tamże.

91. "Gazeta...", nr 69, pierwszy raport Murata.

92. Kukiel, op. cit.; s. 422; Danilewski, op. cit., s. 278.

93. Tak u Austina, wg de Segure`a 8. huzarów odłączył się od innych regimentów, które zatrzymały się tuż za miasteczkiem. Jeśli chodzi o lansjerów - jest to z pewnością 9. pułk szwoleżerów-lansjerów francuskich. Ponieważ jednak pułk nosił polskie mundury i kolejny numer po obu dawnych regimentach nadwiślańskich (w 1812 roku już 7. i 8. lansjerów) często zwany jest "polskim". W rzeczywistości było w nim zaledwie kilku Polaków, gros stanu stanowili Holendrzy i Niemcy (stąd mowa o ułanach holenderskich lub holendersko niemieckich). Określenie "ułani" wynika często z mylenia ich z Polakami lub nieścisłości autorów. Za Bielecki, "Wielka Armia", s. 106.

94. Wg Segure`a, s. 25 walczył tylko 8. huzarów. Austin na s. 187 podaje, ze wspierali go lansjerzy. O udziale "francuskich ułanów" pisze też "Lejb Gusary", s. 48. Reszta prac rosyjskich mówi o wielkiej przewadze" lub "masie" jazdy napoleońskiej. Natomiast 16. strzelców konnych tworzył z huzarami jedną brygadę i ich udział byłby całkiem naturalny.

95. Tamże. Godzina rozpoczęcia walk w "Otečestvennaja vojna", t. 14, poz. 128. O starciu także X Biuletyn WA (wg biuletynu wsparcia huzarom udzielił 16. szaserów). Udział dragonów niżyńskich za Danilewskij, op. cit., s. 278. U Austina (s. 188) relacja chirurga René Bourgeois`a z 8. huzarów, wg którego huzarzy wzięli działa dopiero w drugiej szarży, wymuszonej ostrzałem rosyjskim.

96. Buturlin, op. cit., s. 215.

97. Sążeń rosyjski mierzył 2,13 metra

98. Danilewskij, op. cit., s. 278; "Russkaja Armia...", s. 23. Ogólnie o pozycji rosyjskiej Kukiel, op. cit., s. 242; "Lejb Gusary", s. 50; Bogdanowicz, op. cit., s. 194; RBS, op. cit., s. 421; Buturlin, op. cit., s. 215. X Biuletyn WA podaje, że Murat natknął się na nieprzyjaciela "o dwie mile z tej strony Ostrowna". Za "Gazeta Korrespondenta Warszawskiego i Zagranicznego", nr 69.

99. Wg Danilewskiego (op. cit., s. 278) i RBS Murat podpuścił awangardę ros. Na własną, przygotowaną pozycję. Sam marszałek, w swym pierwszym raporcie podaje, ze przybył już po "sukcesie Pirego", podobnie Bogdanowicz, op. cit., s. 194. U Kukiela, s. 424 Murat od początku kieruje walką.

100. Relacja por. von Kalckreuth`a w: Austin, op. cit., s. 188.

101. Relacja sierż. Thiriona z 2. pułku kirasjerów, Austin, op. cit., s. 188-189. Szyk za Bogdanowiczem (op. cit., s. 194) i Kukielem (op. cit., s 424), wreszcie Muratem (pierwszy raport do Napoleona), z tym, że Kukiel i Bogdanowicz przesuwają całość boju na prawo od drogi, na flankę Ostermanna. Thirion i "Russkaja Armia", op. cit., s. 22 (mapka), podają, ze trakt witebski szedł przez środek ich pozycji. Relacje o walce straży przednich mówią o boju "na trakcie", zatem mapa Bogdanowicza wydaje się błędna, tym bardziej, ze wg Thiriona jego pułk tworzył prawe skrzydło DK St. Germaina, przy samym trakcie. Buturlin, op. cit., s. 216.

102. RBS, s. 421; Bogdanowicz, op. cit., s. 194; Kukiel, op. cit., s. 424; tenże, "Dzieje Oręża Polskiego 1795-1815", Poznań, 1912, s. 288.

103. "List spod Ostrowny" w: "Gazeta Korrespondenta Warszawskiego i Zagranicznego", nr 71 z 1 września 1812.

104. Tamże. Kukiel w "Dziejach oręża..." na s. 288 cytuje wersję, wg której dragoni wykonali zwrot i zaczęli odchodzić kłusem. Początkowo Polacy nie wiedzieli co robić (ponoć myślano, ze mogą to być Wirtemberczycy), ale szybko się zorientowali w sytuacji i roznieśli dragonów.

105. Buturlin, op. cit., s. 216; Kukiel, "Wojna...", s. 424; Kukiel, "Dzieje...", s. 288.

106. Kukiel (op. cit., s. 424) wymienia tylko "pułk szaserów francuskich". Bogdanowicz (op. cit., s. 194) mówi o dwu pułkach.

107. "Gazeta...", nr 69, pierwszy raport Murata.

108. Tamże wersja o kompletnym rozbiciu tych baonów. Bardziej wiarygodne informacje u Bogdanowicza (op. cit., s. 194) i Kukiela (op. cit., s. 425); Buturlin, op. cit., s. 216.

109. Bogdanowicz (op. cit., s. 195) wymienia wśród pułków zaangażowanych w walkę huzarów pruskich i francuskich.. Kukiel (op. cit., s. 425) za Muratem pisze, że przeciw Polakom wyszły tylko dwa bataliony. W szarży miano wziąć ponad 150 jeńców oraz zadać przeciwnikowi wysokie straty w zabitych i rannych. Według raportu Murata z lasów wyszły tylko te cztery baony, choć Ostermann uruchomił ich dziesięć lub dwanaście.

110. Te straty za Bogdanowiczem, s. 194 Tam tez wersja, jakoby szarży dokonał 6. ułanów i 8. huzarów. Jest to oczywiście pomyłka. Kukiel, "Dzieje...", s. 288 szacuje straty dragonów na 22 oficerów i 350 żołnierzy. Okoliczności szarży i ranienia Niemojewskiego w "Liście z Ostrowny". Co do późniejszego przydziału Polaków - gros źródeł podaje, ze dowódcą brygady polskiej przez cały czas był d`Hurbal. Jedynie Buturlin podaje, że d`Hurbal objął Polaków po ranie Niemojewskiego.

111. Tak podaje Kukiel (op. cit., s. 425), natomiast u Buturlina (op. cit., s. 217) dość ogólnie jest mowa o "próbie obejścia" i powstrzymaniu jej przez jazdę napoleońską.

112. Wg "Listu spod..." jazda polska szła do szarży trzykrotnie. Stała jednak na skrajnym skrzydle i nie była tak zaangażowana w bój jak reszta I KK.

113. Bogdanowicz, op. cit., s. 195; Kukiel, "Wojna...", s. 425.

114. Kukiel, tamże.

115. Relacje Fezensaca i Laugier`a w: Austin, op. cit., s. 187 i 189,.

116. Tamże, Kukiel , op. cit., s. 425; Danilewskij, op. cit., s. 279; Bogdanowicz. op. cit., s. 195; W swym raporcie Murat podaje, jakoby rzucił Delzonsa poza Dźwinę, do wyjścia na tyły nieprzyjaciela. Sytuację pokazuje też mapka w "Russkaja...", s. 22.

117. "Russkaja...", s. 22.

118. Kukiel, op. cit., s. 425.

119. Wg raportu Murata, baterie oddały 1500 strzałów z odległości "o pół strzału". Najprawdopodobniej Francuzi strzelali także celniej od Rosjan.

120. Bogdanowicz, op. cit., s. 195; Danilewskij, op. cit., s. 279; "Russkaja...", s. 23.

121. Bogdanowicz, op. cit., s. 195.

122. Kukiel w "Wojnie...", s. 425 podaje, ze Ostermann zaczął schodzić z pozycji już o 16.00. Jednakże Danilewskij na s. 279, RBS i "Russkaja..." na s. 23 podają, ze Ostermann powstrzymywał Francuzów do 10. wieczorem. W "Lejb Gusary" mówi się o odejściu "wieczorem", wreszcie Bogdanowicz (op. cit., s. 195) pisze, że "Ostermann dotrwał do wieczora, po czym rankiem odszedł..." "Otečestvennaja...", t. XIV, s. 127, nr 128 jako godzinę odejścia podaje 11. wieczorem.

123. Nazwa miejscowości za: Kukiel, op. cit., s. 428. W "Russkaja...", s. 23 jest to Kakuwczino, takoż u Danilewskiego, s. 280. O posiłkach Bogdanowicz, op. cit., s. 195, Danilewskij, op. cit. s. 279-280, "Russkaja...", s. 23, Kukiel, op. cit., s. 248, "Otečestvennaja...", t. XIV, s. 136, nr 136 oraz t. XV, s. 12. Odległość Kukowiacz od Ostrowna wynosiła 8 km, od Witebska 12 km. Buturlin (op. cit., s. 217) podaje, że Ostermann odszedł wpierw o trzy wiorsty od Ostrowna, a dopiero rankiem poza linie Konownicyna.

124. Tamże. Opracowania rosyjskie zgodnie podają, że 1 KK nie wziął udziału w walkach, natomiast udział jazdy po stronie rosyjskiej potwierdzają relacja Rozwadowskiego i "Lejb Gusary" na s. 50.

125. Wg raportu Eugeniusza ("Gazeta...", nr 69) Rosjanie stracili 600 jeńców, i 8 dział. Murat w raporcie podaje 8 dział, 600-700 jeńców i 5-6 tys. zabitych i rannych, co jest liczbą całkowicie przesadzoną.

126. "Lejb Gusary...", s. 50.

127. Na podstawie: Bogdanowicz, op. cit., s. 195; Danilewskij, op. cit., s. 281; Austin, op. cit., s. 191; Mapa 3.

128. Problemy z mapami tego rejonu sygnalizowałem już we wstępie. Na najdokładniejszej fizycznej mapie z 1915 roku Komary nie zostały zaznaczone (przestały istnieć?), jedyną miejscowością między Kukowiaczami a Witebskiem jest na tej mapie Kosziszczina, leżąca dokładnie w miejscy Dobrejki (8 km od Witebska). Ponieważ m. Kosziszczina nie występuje w źródłach, miejscowość tę zinterpretowałem jako Dobrejkę.

129. "Gazeta..." nr 69, raport Eugeniusza

130. Kukiel, op. cit., s. 426. Raport Eugeniusza. Drugi raport Murata.

131. Kukiel, op. cit., s. 428.

132. Austin, op. cit., s. 189.

133. Kukiel, op. cit., s. 428.

134. "Gazeta..." nr 69, raport Eugeniusza. Danilewskij, op. cit., s. 281.

135. Według raportu Eugeniusza napotkano tylko jegrów. Sama walka miała rozpocząć się około 6. rano. Podobnie o walce samej piechoty pisze Bogdanowicz, op. cit., s. 195, z tym, ze przesuwa godzinę rozpoczęcia boju na 8.00. Ewidentnie za nim godzinę tę przyjął Kukiel, op. ciot, s. 428, przy czym dodaje jeszcze, że pozycję rosyjska osłaniali także huzarzy. W "Lejb Gusary" brak wzmianki o takich utarczkach, zatem ewentualnie mogliby to być huzarzy sumscy. Za Eugeniuszem idzie Austin, podając godzinę 6.00 jako moment inspekcji "wysuniętych placówek" przed "nową i potężną pozycją Rosjan" Austin, op. cit., ss. 189-190. Buturlin, op. cit., s. 218 podaje, jako godzinę rozpoczęcia boju, 10. rano. Ogólnie o początku walk pisze Danilewskij, op. cit., s. 281.

136. "Gazeta...", nr 69, drugi raport Murata.

137. Ciekawe, że redaktor polskiego wydania "Marszu na Moskwę" przyjmuje za właściwe określenie tego pułku mianem "Dalmatyńskiego" i strofuje Austina za użycie nazwy "Pułk Chorwacki" (Austin, s. 190). Tymczasem poprawna, pełna nazwa regimentu brzmiała "1. Tymczasowy Regiment Chorwacki" (1er Regiment Provisiore Croate). Dempsey, "U boku...", s. 331. Rację ma tu zatem Austin.

138. Taki układ jest po części moją własną interpretacją. O ile skład i szyk lewego skrzydła nie budzą wątpliwości, o tyle prawego owszem. Eugeniusz w raporcie wymienia tam 92. pułk piechoty liniowej oraz "batalion woltyżerów", Buturlin, op. cit., s. 218 wyraźnie opiera się na raporcie Eugeniusza, nie wyjaśniając, skąd pochodził ów batalion woltyżerów. Laugier (u Austina, op. cit., s. 190) widzi 3. lekki włoski osłaniający 92. liniowy. Bogdanowicz na s. 196 wymienia obok 92 regimentu jeden baon 106., pozostałe jego trzy baony przesuwając do rezerwy. Wątpliwości budzi przynależność owego batalionu wspierającego 92. pułk (którego obecność na prawym skrzydle jest pewna), gdyż dwaj naoczni świadkowie wydarzeń piszą wyraźnie o oddziale lekkiej piechoty na tym skrzydle. Wobec faktu, że DP Pino nie wzięła udziału w boju, jedyną jednostką lekką na placu pozostawał 8. lekki (łącznie cztery bataliony). Laugier pisze ponadto, ze ten regiment osłaniał także Pułk Chorwacki. Przyjąłem, ze jako jedyna lekka formacja Delzonsa osłaniał on w istocie cały front piechoty napoleońskiej, oddając jeden batalion na wsparcie prawej flanki.

139. Można tak wnioskować z relacji Laugiera w: Austin, op. cit., s. 190.

140. "List spod Ostrowny", tablica nr 1 Buturlina.

141. "Gazeta...", nr 69, drugi raport Murata. Według Bogdanowicza, op. cit., brygada miała na celu obejście skrzydła rosyjskiego.

142. Tamże, ponadto drugi raport Murata.

143. Laugier (Austin, op. cit., s. 190 i następne), potwierdza obecność Gwardii na placu, ale tylko artyleria wzięła aktywny udział w boju.

144. Tamże, według relacji Laugiera.

145. Bogdanowicz, op. cit., s. 196.

146. "Gazeta..." nr 69, raport Eugeniusza, Bogdanowicz, op. cit., s. 196; Kukiel, op. cit., ss. 249-248.

147. "Gazeta...", nr 69, drugi raport Murata , Kukiel, op. cit., s. 248.

148. "Gazeta..." nr 69, raport Eugeniusza, Austin, op. cit., s. 191; Kukiel op. cit., s. 248.

149. Austin, op. cit., s. 191.

150. Przyjmuje tu wersję Austina (op. cit., s. 191), według relacji Laugiera oraz treści drugiego raportu Murata o dwu natarciach francuskich i dwukrotnym kontrataku Konownicyna. Podobnie Bogdanowicz (op. cit., s. 196), według którego odparci Francuzi ruszyli do kontrataku, w którym po raz kolejny zostali pobici. Buturlin, op. cit., s. 218; Kukiel, op. cit., s 429. Eugeniusz milczy o tym w swoim raporcie.

151. "Lejb Gusary", s. 50.

152. Austin, op. cit., ss. 191-192. Według Laugiera "dywizja kirasjerów, także wystawiona na ogień powracała kłusem, aby zrobić miejsce dla dywizji Broussiera", która nie wzięła jednak udziału w walce. O zagrożeniu artylerii i niepowodzeniach jazdy pisze Kukiel (op. cit., s. 429). Ogólnie o tej fazie mówią raporty Eugeniusza i drugi Murata. Bogdanowicz, op. cit., s. 196.

153. Siedmiu z 8. pułku, jedenastu z 6. ułanów (Rozwadowski, relacja z kampanii 1812 roku, fragm. "Ostrowno", [w:] Materiały do historii rodziny Rozwadowskich zostawił Jan Rozwadowski, mikrofilm BN, mf. 31999, rps. Ossol. 7994/II t. I)

154. Tamże. Relacja Rozwadowskiego budzi jednak pewne wątpliwości. Podaje on wiele szczegółów, takich jak liczba potopionych żołnierzy, epizody z boju swego pułku. Opis przeprawy za Dźwinę zgadza się z informacjami o wysłaniu Polaków nad Dźwinę, na lewe skrzydło. Z drugiej strony dalsza cześć relacji częściowo pasuje do walk z 25 lipca, znajduje się tam opis pomocy otoczonemu przez wrogów Muratowi i pobicia"pułku dragonów ryskich (...) wzięciu ponad trzystu kilkudziesięciu żołnierzy, kilkunastu oficerów i dwu sztabsoficerów". Jest tez mowa o przyjściu w sukurs 16. pułkowi szaserów, co nie znajduje potwierdzenia ani dla 25 ani dla 26 lipca w innych źródłach. Trudności z określeniem wiarygodności relacji powiększa fakt, że nie jest znany czas jej powstania oraz to, że jej autor nie datuje wydarzeń.

155. "Gazeta...", nr 69, drugi raport Murata, tamże raport Eugeniusza, Austin, op. cit., s. 192. Tam, nieco romantyczna, wizja polskiej szarży. Murat miał niechcący zostać "popędzonym" do szarży ostrzami polskich lanc. Austin wzorował się tu na relacji de Segure`a opisującej walki pod Ostrownem. Segur, op. cit., s. 27; Kukiel, op. cit., s 429; Bogdanowicz, op. cit., s. 196; Buturlin, op. cit., s. 218. Kukiel, op. cit., s. 429.

156. "Gazeta..." nr 69, raport Eugeniusza, Bogdanowicz, op. cit., s. 196. W drugim raporcie Murata pada stwierdzenie, że nowe natarcie poprowadził na tym skrzydle gen. Girardin, dowódca brygady w DP gen. Broussiera. Jest to jedyna wzmianka, jakoby ta dywizja była na placu (Laugier pisze, że nadchodzi ona w pobliże pola bitwy, por. przypis 152). U Danilewskiego na s. 281 pojawia się informacja, że Konownicyn dowiedział się od jeńców o przybyciu cesarza i posiłków francuskich. Mogło się to jednak dziać pod koniec boju, kiedy istotnie na pole bitwy przybył Napoleon. Oprócz ewentualnej pomyłki Murata i Laugiera istnieje możliwość, że gen. Girardin został tymczasowo wyznaczony na dowódcę lewego skrzydła francuskiego, którą też przyjąłem.

157. "Gazeta..." nr 69, raport Eugeniusza.

158. Tak według raportu Murata.

159. Według Bogdanowicza (op. cit., s. 197) były to pułki pernowski i keksholmski pod generałem majorem Czogłokowem. Tymczasem pułki te należały do 1. brygady generała Filisowa z 11. Dywizji (tak wg tablic Buturlina) i nie były obecne na placu.

160. Bogdanowicz (op. cit., s. 197) oraz Danilewskij (op. cit., s. 281) podają szczegóły tego starcia; ogólnie o nim Kukiel, op. cit., s. 429.

161. W drugim raporcie Murata zamieszczonym w "Gazecie Korrespondenta..." nr 69 wyraźnie jest mowa o pobiciu Rosjan, których ocaliły parowy i lasy. Natomiast Austin cytujący na s. 192 tenże raport podaje, jakoby to 8. huzarów miał się cofać, i ratować w rozpadlinach i lasach.

162. Relacja sierżanta Thiriona z 2. pułku kirasjerów w: Austin, op. cit., s. 194. Thirion rozpoznał w tym ataku Czarny Pułk Ułanów Pruskich, ale takiego regimentu nie było w 1. KK. Jedyną pruską jednostką był 2. regiment huzarów. Nie wiadomo jednak, jak Thirion mógł pomylić huzarów z ułanami.

163. Tamże, s. 195, relacja sierż. Thiriona.

164. Austin, op. cit., s. 195. Tamże atak 9. lansjerów i opisana historia szarż 7. huzarów.

165. Kukiel, op. cit., s. 529; Bogdanowicz, op. cit., s. 197; Danilewskij, op. cit., s. 281. Tamże epizod rozmowy Konownicyna z jednym z oficerów. Kiedy załamywała się linia obrony, oficer ów zapytał się Konownicyna "co robić?" Generał odpowiedział "Nie puszczać nieprzyjaciela!" Jak komentuje Danilewski, nie można już było wykonać tego polecenia. O wyparciu Rosjan i trudnościach jazdy szczątki informacji w drugim raporcie Murata.

166. Kukiel, op. cit., s. 429; Danilewskij, op. cit., s. 281; Bogdanowicz, op. cit., s. 197, tamże mowa o wstrzymaniu się Francuzów z pościgiem. Dość niejasno mówi o tym Kukiel, sugerując, że Konownicyn był kompletnie zdezorganizowany i potrzebował pomocy Ostermanna, której ten mu nie udzieli. Kukiel nie pisze już, w jaki sposób Konownicyn zdołał przedostać się na drugi koniec równiny.

167. U Bogdanowicza (op. cit., s. 197), jest mowa o komenderowaniu przez Konownicyna swoją dywizją i jazda Uwarowa. Kukiel (op. cit., s. 429) pisze z kolei o przekazaniu Konownicynowi korpusu Uwarowa i demoralizacji samego Ostermanna.

168. Austin, op. cit., s. 196; Kukiel, op. cit., s. 429; "Gazeta...", nr 69, drugi raport Murata, tamże raport Eugeniusza.

169. Relacja Rozwadowskiego, część "Marsz na Witebsk". Kukiel (op. cit., s. 230) także przyznaje, że większość tych walk stoczyli Polacy, tracąc najwięcej ludzi. Danilewskij (op. cit., s. 281) podaje, że Konownicyn obsadzał kolejne defile leśne, powstrzymując napór Francuzów.

170. Dane głownie za Bogdanowiczem (op. cit., s. 197), tamże o połączeniu z Tuczkowem, ponadto Kukiel (op. cit., s. 430), Danilewskij, op. cit., s. 286 (bardzo ogólnie). Według Bogdanowicza siły francuskie wynosiły wtedy ok. 20.000 ludzi, podczas gdy Konownicyn miałby 7.000 piechoty i 3.000 jazdy. Liczby te wydają się prawdopodobne, pod warunkiem uwzględnienia w nich przynajmniej części piechoty Broussiera lub Gwardii Królewskiej, a zatem wojsk nie biorących bezpośredniego udziału w walce. Buturlin (op. cit., s. 219) wylicza, ze Konownicyn dysponował 9.000 piechoty i 3.000 jazdy przeciw 12.000 piechoty i 7.000 jazdy. Do połączenia z Tuczkowem miało dojść już pod Komarami.

171. Bogdanowicz, op. cit., s. 197; Danilewskij, op. cit., s. 286; Kukiel, op. cit., s. 230.

172. O śmierci Roussela pisze Eugeniusz w swym raporcie oraz X Biuletyn Wielkiej Armii.

173. "Otečestvennaja...", t. XIV, s. 127, nr 128.

174. "Otečestvennaja...", t. XIV, str. 110, nr 117; Kukiel, op. cit., s. 431; Austin, op. cit., s. 198.

175. Kukiel, op. cit., s. 431-433.

176. Kukiel, op. cit., s. 432 tłumaczy wysunięcie nowej straży rozprzężeniem III i IV KP oraz 1. KK. O straży tylnej mowa także u Danilewskiego (op. cit., s. 282) i Buturlina (op. cit., s. 220-221).

177. Segur, op. cit., s. 30.

178. Kukiel, op. cit., s. 431; Austin, op. cit., s. 210-211; X Biuletyn WA; raport Eugeniusza; drugi raport Murata.

179. Kukiel (op. cit., s. 432) podaje, jakoby było to ok. 8 kilometrów od Witebska nad jarem, którym płynęła bezimienna rzeczka. Ani jaru ani rzeczki nie ma na mapie niemieckiej z 1915 roku, natomiast ewentualny jar jest dopiero nad samą Łuczessą. De Segur (op. cit., s. 28) niezbyt jasno pisze, że pozycja rosyjska rozciągała się na płaskowyżu poza Łuczessą (zgodnie z mapami jest tam wzniesienie) z jazdą i nieliczną piechotą wysunięta poza rzekę. Wyraźnie za nim wersję, o przekroczeniu przez Francuzów Łuczessy podaje Austin (op. cit., s. 211) W pracy przyjmuję wersję o walkach w pobliżu Łuczessy (nad bezimiennym jarem), wobec czego odległość 8 km od Witebska wydaje mi się błędna.

180. Kukiel, op. cit., s. 432; Segur, op. cit., s. 28; u niego informacja o "skosie" szyku rosyjskiego.

181. Kukiel, op. cit., s. 432.

182. Wg Austina (s. 211, relacja por. Kalckreutha o obecności Napoleona oraz tekst główny) most był nieuszkodzony, natomiast Eugeniusz w raporcie mówi o "spalonym moście". Wspomina także o wiosce na prawej flance francuskiej, którą zdobywał 18. pułk lekki (chyba 8., pułku o numerze 18. nie było w IV Korpusie). Podobnie X Biuletyn WA. Na mapach brak takowej wioski.

183. Austin jak wyżej; Kukiel, op. cit., s. 432-433; Segur, op. cit., s. 29.

184. Austin, op. cit., s. 211-212; Buturlin, op. cit., s. 222-223; Kukiel, op. cit., s. 432. Kukiel podaje, że byli to kozacy lejbgwardii. Natomiast Austin, wyraźnie za de Segur`em podaje, ze szarżowali ułani lejbgwardii. De Segur, op. cit., s. 29. Buturlin wspomina ponadto o udziale huzarów sumskich w tym ataku. Niestety, Murat milczy w swym raporcie o walkach 27 lipca. Podobnie X Biuletyn WA podaje tylko mimochodem o konieczności "zebrania się jazdy" francuskiej. Eugeniusz o walkach jazdy nie wspomina.

185. Austin, op. cit., s. 212-213; Kukiel, op. cit., s. 432; X Biuletyn; "Gazeta..." nr 69, raport Eugeniusza; Segur, op. cit., s. 29-30.

186. O udziale Murata Austin, op. cit., s. 212-213 i Kukiel, op. cit., s. 432. O szwoleżerach także Austin (tamże).

187. Kukiel, op. cit., s. 433.

188. Tamże. Ponadto Austin, op. cit., s. 213-215; Segur, op. cit., s. 30-31.

189. Kukiel, op. cit., s. 433-434; Austin, op. cit., s. 213-216; Segur, op. cit., s. 30-31.

190. Kukiel, op. cit., s. 433; Austin, op. cit., s. 216.

191. Tamże, przy czym u Austina s. 217-219.

192. Wyraz nastrojów i entuzjazmu żołnierzy dają relacje zebrane przez Austina na stronach 213-216. Ponadto Kukiel, op. cit., s. 433.

193. Austin, op. cit., s. 216.

194. Tamże, ponadto Kukiel, op. cit., s. 434.

195. Kukiel, op. cit, s. 434.

196. Dempsey, op. cit, s. 331.

197. Relacja Rozwadowskiego.

198. Austin, op. cit, s. 194.

199. "Gazeta Korrespondenta...", nr 69.

200. Kukiel, op. cit, s. 434. Kukiel komentują dane Larrey`a, zauważa, że są one niemal zawsze zaniżone.

201. "Otečestvennaja...", t. XV, s. 12.

202. Buturlin, op. cit., s. 220.

203. Kukiel, op. cit., s. 434.

204. "Russkaja Armia", s. 23.

205. Oczywiście wyliczenia Kukiela, "Russkaja..." nie podaje żadnych przypisów i źródeł tych danych.

206. Buturlin, op. cit., s. 220. Rozwadowski w części "Ostrowno" swej relacji podaje jakoby wzięto około 300 jeńców.

207. Kukiel, "Dzieje Oręża...", s. 288, podaje 350 żołnierzy i 22 oficerów, co jest zgodne z Rozwadowskim. Takież liczby podaje Gembarzewski, "Wojsko...", s. 146.

208. "Lejb Gusary", s. 50.

209. Pierwszy i drugi raporty Murata w "Gazeta...", nr 69.

210. Tamże.

211. "Otecestvennaja...", t. XVI, s. 129, nr 120.

212. W "Gazeta...", nr 69.

213. Beauharnais E, "Mémoires et correspondance politique et militaire de prince Eugene", red. du Casse A., Paris 1858-1860, s. 288.

214. Otečestvennaja...", t XV, s. 12.

215. Buturlin, op. cit, s. 220.

216. Danilewskij, op. cit, s. 286.

217. Kukiel, op. cit, s. 434, "Russkaja Armia", s. 23.

218. Danilewski, op. cit., s. 286. "Otečestvenaja...", t. XIV, s. 136, nr 136 w raporcie ministra wojny do cara podaje go jako Akuljefa. Wreszcie Buturlin (op. cit., s. 220) podaje gen. Akoulofa, ale jest to tekst w języku francuskim, stąd ewidentnie użyto zapisu fonetycznego.

219. "Otečestvennaja...", t. XIV, s. 136, nr 136; Danilewskij, op. cit., s. 286.

220. Bielecki R., "Marszałek Ney", Warszawa 1998, s. 111.

BIBLIOGRAFIA:

Źródła, zbiory relacji:
Austin P. B., "Marsz na Moskwę", Gdańsk 2002.
Beauharnais E., "Memoires et correspondance politique et militaire du prince Eugéne", red. Casse A. du, Paris 1858-1860.
Brandt H., "Moja służba w Legii Nadwiślańskiej", Gdynia 2002.
"Gazeta Korrespondenta Warszawskiego i Zagranicznego", nr 69 i 71.
Napoleon Bonaparte, "Corréspondance du Napoleon I-er" , t. XXIV, Paris 1857-1858.
"Otečestvennaja wojna 1812 goda" , t. XIV-XV, Izdanije Glavnego Štaba, St. Petersburg 1900-1914.
Rozwadowski A. [w:] Materiały do historii rodziny Rozwadowskich zostawił Jan Rozwa-dowski, mikrofilm BN, mf. 31999, rps. Ossol. 7994/II t. I.
Segur P. de, "Byłem adiutantem Napoleona", Warszawa 2004.

Opracowania:
Beskrovnyj L. G., "Russkaja Armia i Flot w XIX vieke", Moskwa 1973.
Bielecki R., "Encyklopedia wojen napoleońskich", Warszawa 2002
Bielecki R., "Marszałek Ney", Warszawa 1998.
Bielecki R., "Wielka Armia", Warszawa 1995.
Bogdanowicz M. I., "Istoria otečestvennej vojny 1812 goda", St. Petersburg 1859, t. I
Buturlin D. P., "Histoire militaire de la campaigne de Russie en 1812", Paris 1824, t. I
Buturlin D. P. "Atlas. Les planes, légendes et tableaux d`organisation et de l`histoire militaire de la campaigne de Russie en 1812", Paris 1824
Dempsey G. C., "U boku Napoleona", Warszawa 2005.
Dusiewicz A., "Tarutino 1812", Warszawa 2004.
Gallagher J. G, "Żelazny Marszałek", Gdańsk 2000.
Gembarzewski B., "Rodowody pułków polskich i oddziałów równorzędnych od 1717 do 1831 roku", Warszawa 1925.
Gembarzewski B., "Wojsko Polskie 1807-1814", Warszawa 1912.
Kukiel M., "Dzieje oręża polskiego 1795-1815", Poznań 1912.
Kukiel M., "Wojna 1812 roku", t. I, Kraków 1937.
"Lejb Gusary", Moskwa 2003.
Mihajlovskij-Danilewskij A. I., "Opisanie otečestvennoj vojny 1812 goda", t. I, St. Petersburg 1843.
Mikaberidze A., "The Russian Officer Corps In The Revolutionary And Napoleonic Wars 1792-1815", New Yorck, 2005.
Morawski R., Wielecki H., "Wojsko Księstwa Warszawskiego. Kawaleria", brak roku wydania.
"Otečestvennaja vojna i russkoje obsčestvo 1812-1912", t. II-V, St. Petersburg 1912-1914.
Partridge R., Oliver M., "Napoleonic Army Handbook", London, 1999
"Russkaja Armia 1812-1814", Moskwa 2000.
"Russkij Biografičeskij Słowar", t. XII, St. Petersburg 1905.
Tulard J., "Murat", Gdańsk 2002.

Stosowane skróty:

DGren - dywizja grenadierów
DK - dywizja kawalerii
DP - dywizja piechoty
K - korpus
KP - korpus piechoty
KK - korpus kawalerii lub korpus konny (rosyjski)

Powyższe skróty stosuję jedynie jeśli mowa jest o danej, konkretnej jednostce - stąd pisanie ich wielką literą:
2. DP - Druga Dywizja Piechoty
V KP - Piąty Korpus Piechoty
2. KK -Drugi Korpus Kawalerii (francuski) lub Konny (rosyjski)

Krzysztof Polak
Praca roczna "Bitwa pod Ostrownem 25-26 lipca 1812 roku"
pisana w roku akademickim 2005-2006
pod kierunkiem dr hab. Jarosława Czubatego

<<< Wstecz