W źródłach saksońskich odnajdujemy szczegółowe dane o pobycie polskich oddziałów w Żytawie i okolicy w czasie zawieszenia broni.¹ Pierwsze wzmianki o mających przybyć polskich oddziałach pojawiły się, kiedy zgodnie z rozkazami Napoleona na rejon koncentracji polskiego korpusu wyznaczono właśnie rejon Żytawy. W tej sprawie Berthier pisał do Poniatowskiego z Chojnowa 7 czerwca 1813 r. Z miejsca rozpoczęły prace oddziały aprowizacyjne i kwatermistrzowskie, które już na 10 czerwca miały gotowe składy magazynowe i obóz (na Frömmelwiese). 12 czerwca w rejon miasta przybył dowódca stacjonujących tu wcześniej oddziałów gen. Kellermanna, aby zdać rejon Polakom. Dzień później do Żytawy wkroczyło dowództwo kwatermistrzostwa wraz ze swoimi oddziałami. Dowództwo zatroszczyło się, aby powitanie nowych żołnierzy było odpowiednie, albowiem 14 czerwca z Herrnhut (Ochranów) na czterech wozach wyjechał transport żołdu dla polskiego korpusu. Przez kilkanaście kilometrów, jakie dzielą obie miejscowości był on pod eskortą 20 polskich jeźdźców i 250 westfalskich piechurów, co miało uchronić go przede wszystkim przed atakami partyzanckimi i kozakami. 14 czerwca zaczęły przybywać regularne oddziały, które zgodnie z zasadami sztuki wojennej były poprzedzone forpocztami.
Oddziały księcia Poniatowskiego podzielono na pięć kolumn, które z Krakowa przez Bielsko-Białą, Cieszyn, Brno, Igławę, Stary Kolin, Podiebrady, Kostelec docierały kolejno do Żytawy. O składzie tych pięciu kolumn dowiadujemy się z raportu Poniatowskiego wystawionego w dniu 15 czerwca 1813 r., kiedy już niemal wszystkie kolumny były w Saksonii. Pierwszą kolumną dowodził gen. bryg. Toliński, a w jej skład wchodziło 171 oficerów, 1832 żołnierzy i 1100 koni; druga kolumna pod gen. dyw. Kamienieckim miała 249 oficerów, 3740 żołnierzy i 1250 koni; trzecia pierwotnie dowodzona przez gen. Biegańskiego, miała 247 oficerów, 3154 żołnierzy i 1128 koni; czwarta gen. dyw. Izydora Krasińskiego, którego zastąpił gen. bryg. Jan Weyssenhoff - 168 oficerów, 2193 żołnierzy i 1112 koni; ostatnia piąta gen. dyw. księcia Sułkowskiego z 200 oficerami, 3906 żołnierzami i 1086 koni.² W sumie było to ponad 15 800 żołnierzy i 5676 koni.³
Kolejność przybycia tych kolumn wyglądała nieco inaczej. Pierwsza pojawiła się w Żytawie kolumna druga (14 czerwca), następnie trzecia (15 czerwca), a potem pierwsza (16 czerwca), czwarta (17 czerwca) i piąta (18 czerwca). Potwierdzają to zresztą notatki saskich kronikarzy.
14 czerwca o godzinie 13 do Żytawy wkroczył późniejszy dowódca 1 Dywizji VIII korpusu gen. dyw. Ludwik Kamieniecki, któremu towarzyszyła kawaleria i piechota. W tej kolumnie szedł m.in. oddział szwoleżerów Gwardii w liczbie 221, pod dowództwem Stanisława Rostworowskiego (1785-1837). Aby stworzyć odpowiedni nastrój tego wydarzenia, a jednocześnie rozwiać ewentualne obawy miejscowej społeczności, nakazano grać wówczas, jak to określił niemiecki kronikarz, janczarską muzykę, co niewątpliwie nadawało uroczystej oprawy.

PRZYPISY:

1. Korschelt, Kriegereignisse der Oberlausitz zur Zeit der französischen Kriege, NLM 60, 1884, s. 246-336. Na nim oparł się K. M. Mazurski, Polscy Napoleończycy na Łużycach, Rocznik Dolnośląski 8, 1983, s. 179-190.
2. Correspondance du Prince Joseph Poniatowski avec la France t. V 907, Poznań 1929, s. 330.
3. Situation des troupes polonaises divisees en 5 colonnes, 15 juin 1813 - Correspondance du Prince Joseph Poniatowski avec la France t. V 907, Poznań 1929, s. 330.

Poniższe dokumenty opisują kwaterunki w Żytawie i okolicach poszczególnych oddziałów VIII Korpusu w okresie VI-VIII 1813 r.


Kliknij aby powiększyć

Acta bey dem Cantonement des 8 Armen Corps der Herzogl. Warschauischen Truppen in und um Zittau von 26 Juny 1813 an bis mit 15 July 1813

Akta kwaterunku 8 Korpusu Armijnego wojsk Księstwa Warszawskiego w i pod Żytawą od 26 czerwca 1813 r. do 15 lipca 1813 r.

Dokument II przedstawia stan oraz marszrutę pierwszej kolumny, która dotarła do Żytawy. Dowodził nią gen. Kamieniecki.

Kliknij aby powiększyć

I
Stand
der durschmarschierten Kgl. Sachsisch Warschauischen
Truppen.

Zweite Collonne
Divisions General Kamencezky

Stand sammt Spital und Dommestigum	199 Mann	175 Pferde
Garde	230	229
Artillerie	209	170
16 Infant. Regiment	720	24
3 Uhlanen Regiment	408	416
8 Infant: Regim.	765	24
6 Uhlanen Regiment	447	450
5 Chasseur Regiment	260	283
	3238 Mann	1771 Pferde

II
Marschplan
für die zweite Colonne der Sachsis. Warschausischen Truppen

d. 7ten Junius in Hechtiz	10ten in Benatek
- 8ten - Kohljanowiz	11ten - Rasttag
- 9ten - Satzka	12ten - Weiswasser
	13ten - Wartenberg

den 14ten in Zittau.

I
Stan
maszerujących królewskich sasko-warszawskich
wojsk.

Druga Kolumna
Generał dywizji Kamieniecki

Stan szpitala i służb	199 ludzi	175 koni
Gwardia	230	229
Artyleria	209	170
16 Pułk Piechoty	720	24
3 Pułk Ułanów	408	416
8 Pułk Piechoty	765	24
6 Pułk Ułanów	447	450
5 Pułk Szaserów	260	283
	3238 ludzi	1771 koni

II
Plan marszu
dla drugiej kolumny wojsk sasko-warszawskich

7 czerwca - Hechitz	10 czerwca - Benatek
8 czerwca - Kohljanowitz	11 czerwca - odpoczynek
9 czerwca - Satzka	12 czerwca - Weiswasser
	13 czerwca - Wartenberg

14 czerwca - Żytawa.

Dokument III to plan kwaterunków wokół Żytawy dla oddziałów VIII Korpusu sporządzony w pierwszych dniach lipca 1813 r. Umieszczono w nim dane z podziałem na poszczególne pułki, miejscowości, liczbę koni lub żołnierzy oraz odległość od kwatery głównej korpusu w Żytawie.

Kliknij aby powiększyć

8eme Corps

d. 12 July 1813

Grande Armée

Projet de Cantonnement pour les troupes
du corps autour de Zittau

Designation des Regiments

Noms des villages

Nombre des chevauxque l'on y peut placer(hommes)

Distance de Zittau Lieus

Designation des Regiments

Noms des villages

Nombre des chevauxque l'on y peut placer(hommes)

Distance de Zittau Lieus

Plan kwaterunków dla oddziałów korpusu wokół Żytawy

Poszczególne rubryki w tabeli:

I. Określenie pułku.
II. Nazwy wsi.
III. Liczba koni (ludzi), którzy mogą tu zostać ulokowani.
IV. Odległość od Żytawy w milach.

Dokument IV to bon na 116 racji mięsa dla dwóch oficerów i 112 żołnierzy 1 i 2 Dywizji Młodej Gwardii. Wystawiono go w Jerzmankach koło Goerlitz dnia 16 sierpnia 1813 r.

Kliknij aby powiększyć

Depot de 1 et 2 divisions de la jeune garde

No 14

Bon pour Cent saize rations de viande
pour la subsistance deux off. et cent douze homes
16 aout 1813

Hermsdorf le 16 aout 1813

Le Cap. Commd.
Legonz

Magazyn 1 i 2 Dywizji Młodej Gwardii.

No 14.

Bon na 116 racji mięsa
dla wyżywienia dwóch oficerów i 112 żołnierzy
w dniu 16 sierpnia 1813 r.

Jerzmanki 16 sierpnia 1813 r.

Kapitan
Legonz

(pieczęć komisarza wojennego)
(pieczęć nieczytelna)

Źródło: AP Wrocław, Archiwum Stanów Krajowych Górnych Łużyc, sygn. 1576, 1580-1581.