POMNIKI KUTUZOWA. Kiedy dnia 25 maja 1813 r. Napoleon wjechał do Bolesławca na czele swojej gwardii z miejsca spytał czy jest to miasto, w którym zmarł Kutuzow. Zapytał również, czy odsłonięto tutaj pomnik na jego cześć. Kiedy usłyszał, że nie ma żadnej pamiątki po Kutuzowie, stwierdził: To jest zaniedbanie, i zostanie przez nas naprawione. Jak przyznał opisujący to zdarzenie sekretarz cesarza Fain, następne wydarzenia zniweczyły tę szlachetną inspirację. ²⁷ W Bolesławcu stoi obecnie żeliwny monument autorstwa najsłynniejszych XIX-wiecznych artystów: Jana Gotfryda Schädowa (wykonał lwy), Karola Fryderyka Schinkla (sporządził projekt monumentu). Pierwszy był nadwornym rzeźbiarzem Fryderyka Wilhelma III, autorem szeregu budowli i projektów w całych Prusach, w tym m. in. kwadrygi na Bramie Brandenburskiej w Berlinie. Schinkel projektował i budował przede wszystkim w Berlinie, gdzie postawił katedrę, teatr, Altes Museum, pałace w Charlottenhof i Nowy Pawilon w Charlottenburgu. Na Śląsku, w Kamieńcu Ząbkowickim, stoi ogromny zamek jego autorstwa.
Dnia 26 września 1814 r. komendant Bolesławca pruski mjr Wulfen w piśmie do Barclaya de Tolly przekazał informację o chęci mieszkańców miasta do wzniesienia pomnika Kutuzowa w mieście. ²⁸ Stał już wówczas jeden monument na trakcie drezdeńskim, ale nie było monumentu w samym mieście.

Dnia 17 lipca 1819 r. położono w Rynku naprzeciw głównej wartowni, na głębokości 4 łokci kamień węgielny. Uczestniczył w tym akcie królewski inspektor budowlany Tolkemit, oficerowie garnizonu, władze miejskie i radni. Mowy okolicznościowe wygłosił Tolkemit i burmistrz Kürbis. Obelisk został wykonany w królewskiej odlewni w Berlinie ze śląskiego żelaza przygotowanego i obrobionego wcześniej w królewskiej hucie w Gliwicach. Przewieziono go do Głogowa w oddzielnych częściach, rzekami, a dalej - wozami do Bolesławca. Dnia 1 września w obecności Schädowa i Schinkla, ustawiono pomnik w rynku, u wylotu ul. Górnej (Sierpnia 80). Ważył 600 centnarów (30t) i był wysoki na 12,24 m. Według dawnych miar miał od najniższego stopnia 38 stóp i 10 cali. Na południowej stronie umieszczono złotymi literami dedykację od Fryderyka Wilhelma III: IHM WIDMETE DIESS EINFACHDENKMAL. FRIEDRICH WILHELM DER DRITTE (Jemu poświęcam ten prosty pomnik. Fryderyk Wilhelm III.) Powtórzono ją po rosyjsku po przeciwnej stronie: ЕМУ ПОСВЯТИЛ СЕЙ СКРОМНЫЙ ПАМЯТНИК ФРИДРИХ ВИЛЬГЕЛЬМ III. Po stronie wschodniej i zachodniej dwujęzyczny napis z datami urodzin i śmierci, zapisanymi wg kalendarza juliańskiego: GEBOREN DEN V SEPTEMBER MDCCXLV GESTORBEN DEN XVII APRIL MDCCCXIII. Po wschodniej napis rosyjski: РОДИЛСЯ 5 СЕНТЯБРЯ 1745 ГОДА СКОНЧАЛСЯ 17 АПРЕЛЯ 1813 ГОДА. Data według kalendarza juliańskiego podano na pomniku błędnie, gdyż Kutuzow zmarł 16 kwietnia według kalendarza juliańskiego, czyli 28 kwietnia wg kalendarza gregoriańskiego. W wieku XVIII różnica była o jeden dzień mniejsza, stąd może i błąd.
Na południowej stronie kolumny napisano: BIS HIER HER FVEHRTE FVERST KVTVSOW VON SMOLENSK DIE SIEGREICH FORTSCHREITEN DEN RVSSISCHEN HEERSCHAREN ALS DER TOD SEINEM RUHMVOLLEN LEBEN EIN ZIEL SETZTE. ER WAR DER BEFREIER SEINES VATERLANDES: ER WAR ES DER DEN WEG BAHNTE ZVR BEFREIVNG DER VOELKER. GESEGNET SEI DAS ANDENKEN DES HELDEN. (Dotąd prowadził książę Kutuzow Smoleński swoje rosyjskie oddziały, które odnosiły zwycięstwa, dopóki śmierć jego sławne życie nie dosięgła. On był wyzwolicielem swojej ojczyzny. On był tym, którego droga prowadziła do oswobodzenia ludzi. Niech będzie błogosławiona święta pamięć bohatera). Na stronie północnej odpowiednio tekst rosyjski: до сих мест довел князь Kутузов Смоленский победоносные российские войска. но здесь положила смерть предел славным дням его. он спас отечество свое он открыл путь к избавлению народов да будет  благословенна память героя.
Na ścianach kolumny umieszczono również spis odznaczeń Kutuzowa. Wszystkie napisy na pomniku są zredagowane w dwóch językach i zlokalizowane po przeciwnych stronach. Na północnej i wschodniej: w języku rosyjskim i na zachodniej w języku niemieckim: FVERST MICHAEL GOLENISCH KVTVSOW VON SMOLENSK KAISERL: RVSSISCHER FELDMARSCHAL RITTER D:ST: ANDREAS-ORDENS D:ST: GEORGEN ORDENS ERSTER KLASSE D:ST: WLADIMIR ORDENS GR: KR: ERSTER KLASSE RITTER D:ST: ALEX: NEWSKI V:ST: ANN: ORDENS ERSTER KLASSE GR: KR: DES K:K: MARIA THERESIEN ORDENS RITTER D: SCHWARZEN UND ROTHEN ADLER V: KOMTHVR D: ORDENS VOM HEILIGEN IOHANNES V: JERVSALEM INHABER D: BILDNISSES SR: MAIESTAET D: KAISERS AL: REVSSEN V: D: DEGENS M: D: LORBEER.
Po rosyjsku tekst ten brzmi: Генерал- фелдмаршал: князь Михаил Иларион Голенишев- Kутузов Смоленский: кавалер ордена св. андрея первозванного, св. александра невского, св. ведикомученника и победоносца георгия I класса, св. равноапостольского князя владимира I ст, св. анны I класса, императора австри I военного ордена марии терезии і ст., короля пруского черного и красного орла, бальи держ: орден, св. иоанна иерусалимского, имеюшіий портрет его императорского величества и золотую шпагу украшенную алмазами и лаврами ²⁹
Pomnik ustawiono w północno-wschodnim narożniku Rynku 1 września 1819 r. Śladem po pomniku są dwie, tkwiące w bruku, granitowe kostki o szerokości kilkudziesięciu centymetrów z inicjałami "KU" . W 1936 roku podczas brukowania Rynku odnaleziono kamień węgielny po pomniku. W wielkim na 70 x 90 cm piaskowcowym głazie umieszczony był tekst: DER CHEF-PRAESIDENT DER KOENIGL. - PREUßISCHEN REGIERUNG ZU LIEGNITZ KIEKHOEFER LEGTE IM NAMEN GEDACHTER REGIERUNG DIESEN GRUNDSTEIN ZUM EHRENMAL DES AM 28. APRIL 1813 ZU BUNZLAU VERSTORBENEN, MIT WUNDEN BEDECKTEN KAISERLICHEN RUSSISCHEN FELD-MARSCHALL FUERSTEN KUTUSOW SMOLENSKOI AM 17TEN JULI 1819 - Prezydent Królewsko-Pruskiej władzy z Legnicy Kiekhoefer wmurował w imieniu wspomnianej władzy ten kamień węgielny ku uczczeniu zmarłego 28 kwietnia 1813 roku w Bolesławcu, z powodu ran Cesarsko-Rosyjskiego Feldmarszałka Księcia Kutuzowa Smoleńskiego, dnia 17 lipca 1819. Z tego tekstu zastanawia nas jedynie informacja o śmierci z powodu ran, skoro wiemy, iż rosyjski bohater umarł na tyfus. W maju 1828 roku pomnik odwiedziła wielka księżna Helena z Rosji. Jak wspomniałem pierwotnie postument stał w Rynku, gdzie zwrócił uwagę przejeżdżającego przez Bolesławiec Fryderyka hrabiego Skarbka profesora Uniwersytetu Warszawskiego i uczestnika Powstania Listopadowego; W tym ostatnim miasteczku widać jeszcze ślady wojny, nie tak dalece w zubożeniu mieszkańców, jak w pomnikach po wojnie postawionych i kulach tkwiących w ścianach wielu domów. Największą teraźniejszą Rynku ozdobą jest obelisk na pamiątkę księcia Kutuzowa wystawiony w roku 1893, decyzją władz miasta przeniesiono go na miejsce, gdzie stoi do dzisiaj. ³⁰ Uczyniono to z przyczyn politycznych, nie zaś, jak usiłowano tłumaczyć, z powodu trudności komunikacyjnych w Rynku. Pomnik symbolizował przyjaźń rosyjsko - pruską, zaś w 1890 r., po śmierci Bismarcka, Rosja zmieniła swoją politykę i w 1892 r. zawarła w Petersburgu konwencję wojskową z Francją skierowaną przeciwko Niemcom. Kilka miesięcy później zdecydowano przenieść pomnik za zgodą królewską. ³¹
Na szczycie pagórka o wysokości 197 m n.p.m. przy drodze do Zgorzelca stoi drugi, mniej znany, pomnik Kutuzowa, zamówiony, jak wspomnieliśmy, kilkanaście dni po śmierci feldmarszałka u miejscowego kamieniarza J. M. Böhma Młodszego. Stanął on w miejscu, gdzie 8 maja 1813 r. pochowane zostały w cynowej trumience, wykonanej przez bolesławieckiego mistrza Augusta Jenke, trzewia, a nie, jak mówiła powszechnie przekazywana legenda, serce feldmarszałka. Wedle niej Kutuzow miał postanowić, iż prochy jego mają być odwiezione do ojczyzny, a serce złożone tutaj, przy drodze saksońskiej, żeby wiedzieli moi żołnierze-synowie ojczyzny, że serce ich dowódcy zostało z nimi. ³²
Legenda była tak silna, iż w 1913 r. Towarzystwo Wojenno-Historyczne w Moskwie zażądało sprowadzenie serca z ówczesnego Bunzlau i złożenia go w stołecznym soborze Chrystusa-Zbawiciela. Jednocześnie przy tym "sercu" rosyjscy żołnierze z okolicznych jednostek przez wiele lat po 1945 r. składali przysięgi. Wszyscy wierzyli, iż pochowane jest tam serce Kutuzowa. Nawet w 24 tomie sowieckiej Wielkiej Encyklopedii znalazła się informacja o leżącym tutaj sercu. Jeszcze później w piśmie "Polsza" pojawiła się, nie poparta źródłowo, informacja, iż zgodnie z wolą zmarłego ciało zawieziono do ojczyzny, a serce pochowano przy saksońskim trakcie. Taką też wersję prezentowano zwiedzającym Muzeum Kutuzowa. W 1977 r. w "Leningradzkiej Prawdzie" ukazał się artykuł wspomnieniowy B. Sokratilina, który brał udział w otwarciu mogiły Kutuzowa w Kazańskim Soborze. Pisał on wyraźnie, że przy głowie leżało wyjęte serce. Ostatecznie "problem serca" rozwiązuje dokument z 1933 r., będący sprawozdaniem z otwarcia grobu Kutuzowa. W cynowej trumnie znajdował się szkielet zmarłego z resztkami materii, a po lewej stronie głowy w srebrne kapsule leżało zabalsamowane serce. Zachowały się fotografie z tej ekshumacji. ³³ Do dzisiaj przy wejściu na cmentarz znajduje się jednak płyta z polsko-rosyjską inskrypcją informującą, że: TU SPOCZYWA SERCE M.I. KUTUZOWA WIELKIEGO DOWÓDCY PATRIOTY ROSYJSKIEGO, KTÓREGO WOJSKA WYZWOLIŁY SWOJĄ OJCZYZNĘ OD NAJAZDU NAPOLEOŃSKIEGO 1812-1813. I obok: ЗДЕСЬ ПОКОИТСЯ СЕРДЦЕ МИХАИЛА ИЛАРИОНОВИЧА КУТУЗОВА ВЕЛИКОГО РУССКОГО ПАТРИОТА И ПОЛКОВОДЦА ВОЙСКА КОТОРОГО ОСВОБОДИЛИ СВОЮ РОДИНУ ОТ НАПОЛЕОНСКОГО НАШЕСТВИЯ 1812-1813. Po drugiej stronie bramy wejściowej dwujęzyczna polsko-rosyjska tablica poświęcone żołnierzom poległym w czasie II wojny światowej. Z kolei w leżących naprzeciw siebie wnękach wejściowych monumentalne rzeźby przedstawiające żołnierza rosyjskiego z lat 1812-1813 oraz żołnierza z II wojny światowej.
Zwłoki wraz z sercem przewieziono jednak tuż po śmierci Kutuzowa do Rosji. Mówi o tym relacja adiutanta Kutuzowa Karola L. Montrozora, który uczestniczył w translacji do Petersburga wraz z pozostałymi adiutantami. Pisze on o wyraźnie o przewiezieniu oprócz ciała również jego serca i części wnętrzności. Z pewnością mogło to być spowodowane załamaniem się ofensywy rosyjskiej i nadciąganiem wojsk francuskich. Trumienka spod pomnika natomiast po 1945 r. została wywieziona do Związku Sowieckiego. Po zniszczeniu pierwszego monumentu, drugi pomnik ufundował gen. hrabia von Sacken oraz przybyła 9 lipca 1814 r. z Rosji starsza córka Kutuzowa, która odwiedziła dom von Marka oraz miejsce spoczynku wnętrzności. Na wiadomość, że pierwszy projekt pomnika został zniszczony przez żołnierzy francuskich, dodali oni odpowiednio 32 i 24 dukaty na nowy. Dnia 27 sierpnia 1814 r. o godz. 14 odbyła się uroczystość poświęcenia pomnika z udziałem miejscowego 14 Regimentu landwery, burmistrza Kürbisa, pastora Senftlebena, prałata von Stechow i wielu innych osób dowiezionych tu z miasta 12 powozami. Pieśni śpiewali bracia z gminy w Godnowie, a mowę wygłosił ojciec Ambroży wikary z dawnego klasztoru Dominikanów. Pomnik poświęcił ksiądz Fischer w rycie rzymskim z wodą święconą i okadzeniem. Po kolejnych mowach i złożeniu wieńców, dziewczęta udekorowały pomnik girlandami z liśćmi dębu. Generał Sacken osobiście odwiedził jeszcze pomnik 3 maja 1815 r. Z kolei 24 maja 1828 r. podziwiała go wielka księżna Helena - żona jego carskiej wysokości wielkiego księcia Michała. Zabytek stoi do dzisiaj nienaruszony. ³⁴ Jest to niewysoka, złamana kolumna, przewiązana laurowym wieńcem - symbolem wieczności, postawiona na antycznym cokole, na którego czterech stronach wykuty został napis w języku rosyjskim i niemieckim: КНЯЗЬ КУТУЗОВ СМОЛЕНСКИЙ переcнился из сей жизни к спанью 16/28 Апреля 1813. I po drugiej stronie: FÜRST KUTUSOFF SMOLENSKY SCHLUMMERTE IN EIN BESSERES LEBEN HINÜBER AM 16/28 APRIL 1813 (Książę Kutuzow Smoleński zasnął snem wiecznym 28. IV 1813).
Dnia 11 maja 1814 r. jadący z Moskwy do Francji Fiodor Mikołajewicz Glinka odwiedził ponownie miasto zwracając uwagę, że dom, w którym zmarł Kutuzow został odkupiony i będzie przemieniony w świątynię. ³⁵ Na początku lat 70-tych XIX w. na prośbę byłego adiutanta Kutuzowa, a ówczesnego gen. Karola L. Montrozora, wracający do Rosji z Karlovych Varów wiceadmirał O.D. Nordman wstąpił do Bolesławca, aby zobaczyć pamiątki po Kutuzowie. Spotkał tam też weterana pruskiego mjr von der Elsnitza. Razem z nim poszedł na wzniesienie w Bolesławicach, gdzie stał pomnik. Jak podkreślał, nie mógł się zorientować dlaczego pomnik stanął akurat tutaj. Nie wiedzieli tego również pytani w mieście ludzie. Po powrocie do Rosji spotkał się on z gen. Karolem L. Montrozorem, któremu pokazał trzy wykonane w mieście fotografie. Na pierwszej był dom śmierci. Montrezor wskazał, że Kutuzow umarł w narożnym pokoju z jednym oknem na pierwszym piętrze po lewej stronie. Na dwóch następnych fotografiach były oba pomniki, z których ufundowany przez Fryderyka Wilhelma III widział pierwszy raz. Patrząc na drugiej pomnik w lesie, Montrezor wyraźnie stwierdził, że rysunek tego monumentu powstał na jego oczach i adiutantów, a schowano pod nim wnętrzności Kutuzowa, jakie pozostały po zabalsamowaniu. Byli przy tym adiutanci Kożuchow, Pankratiew, Elatinski, Diszkaniec, doktor Małachow, Skobieliew, Jafimowicz, Liprandi i inni. Dlaczego jednak pomnik został przeniesiony do lasu tego nie rozumiał. Zresztą o tym pomniku nikt w Rosji nie wiedział. Jedna z wnuczek Kutuzowa, która udała się do Bolesławca powiedziała mu, że jej ten pomnik nie był pokazany. Wnuczką tą była zapewne E.O. Tysenhausen. ³⁶ Kutuzowowi postawiono jeszcze trzeci pomnik. Został on umieszczony przy drodze z Symferopola do Ałuszty, w pobliżu tatarskiej wsi Szumy, 10 wiorst od Ałuszty. W miejscu tym Kutuzow miał zostać w 1774 r. trafiony w oko, o czym zresztą mówi napis umieszczony na pomniku. ³⁷
W momencie zajęcia miasta 12 lutego 1945 r. przez oddziały sowieckie pomnik stał się ważnym symbolem dla żołnierzy czerwonej gwiazdy. Jeszcze tego samego dnia wieczorem wystawiono uroczystą wartę oraz zorganizowano tu mityng, podczas którego żołnierze przysięgli donieść sztandary wojenne do samego Berlina. Już 7 marca 1945 r. dowódca 1 Frontu Ukraińskiego i kawaler orderu Kutuzowa marszałek Iwan Koniew rozkazał, aby przechodzący obok pomnika żołnierze oddawali honory. Dowództwo 1 Frontu Ukraińskiego postanowiło organizować tutaj patriotyczne mityngi. Największy z nich odbył się w 132 rocznicę śmierci Kutuzowa - 28 kwietnia 1945 r. Przybyło tutaj 28 delegacji poszczególnych frontów i armii, w sumie ponad 1000 generałów, wyższych oficerów i żołnierzy. Na koniec uroczystości marszałek Koniew ponowił rozkaz, w którym nakazał wszystkim oddziałom przechodzącym obok mogiły oddawanie honorów wojskowych. Tego samego dnia odsłonięta została marmurowa tablica z tekstem: Великому патриоту земли русской фельдмаршалу Михаилу Илларионовичу Голенищеву Кутузову в день 132-й годовщины его смерти. От вонов Красной Армии, 12 февраля вступивших в город Бунцлау. Także tego dnia otwarto w domu śmierci Kutuzowa - muzeum, przy organizacji którego zasłużyli się słuchacze leningradzkiej akademii wojenno-transportowej. W rocznicę 200-lecia urodzin Kutuzowa - czyli 5 września 1945 r. na cmentarzu odsłonięto tryumfalne wrota. Wtedy też oddano drugą pamiątkową tablicę z laurowym wieńcem i sowiecką gwiazdą oraz tekstem: Великому русскому полководсу Михилу Илларионовичу Kутузову. W uroczystości wziął udział marszałek Rokossowski. Po wojnie teren wokół monumentu wykorzystany został na cmentarz żołnierzy 7 Korpusu Pancernego Gwardii i 31 Dywizji Piechoty 1 Frontu Ukraińskiego. W latach 40-tych stała jeszcze przed wejściem drewniana rosyjska chałupa chłopska, w której zorganizowana niewielkie muzeum. Warto przypomnieć wydarzenie z roku 1947, kiedy członkowie jednej z organizacji niepodległościowych usiłowali wysadzić pomnik w powietrze, jednakże udało im się jedynie uszkodzić cokół. Niemniej reakcja strony sowieckiej była histeryczna. Interweniował w tej sprawie marszałek Rokossowski i jego szef sztabu, którzy zażądali naprawienia szkód. Śledztwo podjęła również miejscowa bezpieka. 7 sierpnia 1947 r. Miejska Rada Narodowa, na nadzwyczajnym posiedzeniu, postanowiła wyrazić ubolewanie "z powodu karygodnych wybryków nieznanych jednostek", naprawić część pomnika oraz dekoracje na koszt miasta, a także wmurować na budynku Muzeum Kutuzowa tablicę pamiątkową w języku polskim i rosyjskim, z tekstem: 28 KWIETNIA 1813 ROKU W TYM DOMU ZMARŁ WIELKI ROSYJSKI NACZELNY DOWÓDCA MICHAŁ SYN IŁARIONA KUTUZOW. Jej uroczyste odsłonięcie miało miejsce 7 września 1947 r. Brały w nim udział partie polityczne, organizacje społeczne i ludność miasta oraz orkiestra wojska sowieckiego.

<<< Wstecz    Dalej >>>