DIGBY SMITH LIPSK 1813
(PRZEDMOWA)
"Lipsk 1813" to pierwsza przełożona na język polski książka dziś już 70-letniego brytyjskiego autora Digby'ego Smitha, który zaczynał swoją przygodę z okresem napoleońskim pod pseudonimem Otto von Pivka i pod tym pseudonimem jest być może bardziej znany entuzjastom epoki napoleońskiej. Digby Smith należy do najbardziej znanych i płodnych historyków wśród tych opisujących epokę napoleońską. Pod tym względem można go porównać na naszym gruncie do nieodżałowanego Roberta Bieleckiego, który równie często raczył miłośników epoki autorskimi książkami. Digby Smith nie jest zawodowym historykiem, a niemal całe swoje zawodowe życie, podobnie jak ojciec, związał z armią. Urodził się on w Aldershot (Hampshire) w 1935 r., w rodzinie wojskowej i z nią też podróżował, mieszkając w brytyjskich garnizonach rozsianych na całym świecie.



Okres II wojny światowej spędził w Indiach, a po tym jak jego ojciec trafił do japońskiej niewoli wrócił wraz z rodziną do Wielkiej Brytanii. Nic nie zapowiadało, że Smith stanie się najbardziej znany z roli pisarza książek historycznych, gdyż swoją edukację związał z elektroniką, wojskiem i językiem niemieckim. Dzięki znajomości języka niemieckiego trafił do jednostek wojskowych na obszarze Niemiec, na terenie których spędził dużą część życia. W 1965 r. już jako kapitan Smith stacjonując w Krefeld w Niemczech dostał zadanie sporządzenia historii garnizonu, w którym ulokował się jego macierzysty pułk. Te badania zaprowadziły go do westfalskiego 2 Pułku Huzarów i dalej do lansjerów Bergu. W 1979 r. Smith zrezygnował ze służby, podejmując pracę w międzynarodowych koncernach na terenie Niemiec i Rosji. Kilkuletni pobyt w Moskwie wykorzystał m.in. do wielokrotnego odwiedzenia pola bitwy pod Borodino, co zresztą dało później efekt w postaci książki Borodino. Obecnie Digby Smith mieszka w miejscowości Thetford (Norfolk), gdzie nadal prowadzi badania, pisząc książki poświęcone okresowi napoleońskiemu, a także tematyce społeczno-politycznej. Digby Smith to niewątpliwie jeden z najbardziej obecnie popularnych autorów książek o tematyce napoleońskiej obok Jeana Tularda, George.a F. Nafzigera, Alexandra Mikaberidzego, Philipa J. Haythornthwaite'a, Davida G. Chandlera, Thierry'ego Lentza, Jeana Traniégo, Frédérica Hulota, czy Alaina Pigearda. Z szeregu publikacji Smitha należy wymienić zwłaszcza Napoleon's Regiments - Battle Histories of the Regiments of the French Army 1792-1814 (Pułki napoleońskie. Historie bitewne pułków armii francuskiej w latach 1792-1814), Armies of the Napoleonic Era (Armie ery napoleońskiej), Navies of the Napoleonic Era (Floty ery napoleońskiej), Armies of 1812 (Armie 1812 r.); Charge! (Szarża!); Armies of the Middle East (Armie Bliskiego Wschodu); Greenhill Napoleonic Wars Data Book (Leksykon Wojen Napoleońskich).
Jako Otto von Pivka znany jest jako autor szeregu opracowań poświęconych oddziałom cudzoziemskim w wojskach napoleońskich wydanych przez Osprey Publishing. Otto to imię Smitha z lekcji języka niemieckiego, natomiast formę Pivka zaczerpnął od nazwiska charakterystycznego pruskiego starszego dobosza z wojny 1870 r. Pod tym pseudonimem kolejno opublikował: The Black Brunswickers (Czarni z Brunszwiku); Napoleon's German Allies (Niemieccy sprzymierzeńcy Napoleona) cz. 1 Westfalia & Kleve-Berg; cz. 2 Nassau & Oldenburg; cz. 3 Saxony; cz. 4 Bavaria; cz. 5 Hessen-Kassel & Hessen-Darmstadt; Napoleon's Polish Troops (Polskie oddziały napoleońskie); Napoleon's Italian & Neapolitan Troops (Włoskie i neapolitańskie oddziały napoleońskie); The King's German Legion (Królewski Legion Niemiecki); Dutch-Belgian Troops of the Napoleonic Wars (Holendersko-belgijskie oddziały wojen napoleońskich); The Portuguese Army of the Napoleonic Wars (Armia portugalska wojen napoleońskich); Spanish Armies of the Napoleonic Wars (Armia hiszpańska wojen napoleońskich); British Army Uniforms 1965-1980 (Mundury armii brytyjskiej w latach 1965-1985).
Na polskim gruncie Kampania 1813 r., podobnie jak i Kampania 1814 r. nie doczekały się oddzielnego potraktowania w obszernych monografiach, podobnych do tej pióra gen. Mariana Kukiela Wojna 1812 roku z 1927 roku. Opublikowano drukiem jedynie fragmenty Kampanii 1813 r.¹⁾ W zasadzie jedynymi polskimi książkami historycznymi poświęconymi Bitwie Narodów są prace Tadeusza Wyleżyńskiego z 1841 r., Wacława Tokarza z 1913 r., Kazimierza Niedzielskiego również z 1913 r. oraz Jadwigi Nadzieji, Lipsk 1813 wydana w serii "Historyczne bitwy."²⁾ O udziale polskich oddziałów napisał dużo Mariusz Łukasiewicz w swojej książce Armia księcia Józefa 1813, a temat poruszali również inni autorzy przy okazji opisywania pokrewnych tematów, jak m.in. Szymon Askenazy, Jerzy Skowronek, Jan Pachoński i Robert Bielecki.³⁾
Liczna obcojęzyczna literatura na temat Bitwy Narodów doczekała się ujęcia w bibliografii wydanej w 1963 r. w Lipsku.⁴⁾ Z ostatnio opublikowanych książek poświęconych bitwie lipskiej warto zwrócić uwagę na takie opracowania jak: George'a Nafzigera Napoleon at Leipzig. The Battle of Nations, 1813 wydaną w Chicago w 1996 r.; Dietera Walza Sachsenland war abgebrannt. Leipziger Völkerschlacht 1813, Leipzig 1993; Jeana Thiry'ego Leipzig, 30 juin-7 novembre 1813, Paris 1972; Antony'ego Brett-Jamesa Europe against Napoleon. The Leipzig Campaign 1813, London 1970; Petera Hofschröera Leipzig, 1813. The battle of the nations, Westport, Conn. 2005; Karla-Heinza Börnera Tage nach der Völkerschlacht, Berlin 1988.
Narracja samej książki Smitha to udane połączenie analizy wydarzeń na polu bitwy z obszernymi fragmentami cytatów źródłowych. Ten charakterystyczny dla pisarzy anglosaskich sposób opisywania historii jest łatwo przyswajalny przez czytelnika, a jednocześnie przedstawia wydarzenia z pól bitewnych w optyce bezpośrednich uczestników walki oraz nie biorących udziału w starciu mieszkańców Lipska i okolicznych osad.
Digby Smith w kilku miejscach zwrócił szerzej uwagę na polskich żołnierzy, co szczególnie warte jest podkreślenia zwłaszcza, że w kilku poprzednich swoich książkach zdarzało mu się pominąć, czy to szarżę polskich szwoleżerów pod Somosierrą w opisie najsłynniejszych szarż okresu napoleońskiego, czy też niektóre zdobycze polskich pułków w opisie historii wszystkich pułków napoleońskich. Podobnie Smith momentami nie najlepiej ocenia Bonapartego, nie mówiąc już o francuskim następcy szwedzkiego tronu marszałku Bernadotte. Ale nie zapominajmy, że pisze Brytyjczyk o Francuzach. Miłośnik Wellingtona i Nelsona o klęsce Francji i samych Francuzów. Niemniej takie podejście w optyce XIX-wiecznych narodowych niuansów dodaje książce uroku.
Warto w tym miejscu przywołać i przypomnieć miejsca związane z poległym pod Lipskiem księciem Józefem Poniatowskim, który utonął w Elsterze 19 października 1813 r. na wysokości dzisiejszych ulic Thomasiusstr. i Leibnitzstr. Od imienia księcia w 1867 r. jedną z ulic w Lipsku, znajdującą się w pobliżu miejsca jego śmierci nazwano Poniatowskistraße. Był to jeden z traktów historycznego zachodniego przedmieścia Lipska, biegnący od Thomasiusstraße w prostej linii i wpadający od wschodu do Elsterstraße (na południe od Elsterbrücke). Na działce pod numerem 14 dawnej Poniatowskistraße (dzisiaj jest to numer Gottschedstraße 42) znajduje się zresztą pomnik upamiętniający śmierć księcia w nurtach pobliskiej Elstery. Ulica pod nazwą Poniatowskistraße nie przetrwała do naszych czasów, gdyż padła ofiarą rozprawy nazistów z polskimi i słowiańskimi nazwami funkcjonującymi na terenie Niemiec.
Dnia 28 lipca 1933 r. nazwa ta mimo protestów w Polsce została zniesiona, a ulica już ze zmienioną numeracją stała się częścią Gottschedstraße i pod taką nazwą funkcjonuje do dnia dzisiejszego. Podobny los spotkał we wrześniu 1939 r. pomnik Poniatowskiego wzniesiony w 1834 r. W 1875 r. otrzymał on ozdobę w postaci antycznego hełmu podobnego do tego, jaki znajduje się na istniejącym do dzisiaj pomniku gen. Moreau w Dreźnie. W momencie napaści Niemców na Polskę ten pomnik Poniatowskiego został najpierw pokryty smołą, a następnie 22 grudnia 1939 r. zniszczony. Kiedy pomniki Poniatowskiego zostały zniszczone przetrwało popularne zwłaszcza w czasie ostatniej wojny porzekadło: Książę Poniatowski tęgo Niemców kropił, ale to nieszczęście, że się nam utopił.
W XIX-wiecznym Lipsku funkcjonował jeszcze wzniesiony po parcelacji ogrodów Gerhardsa w 1865 r. na Elstermühlgraben - Most Poniatowskiego (Poniatowskibrücke) na ulicy Lessingstraße (pomiędzy Elsterbrücke od zachodu i Funkenburgbrücke od wschodu). W latach 1963-1965 Most Poniatowskiego stracił swoją funkcję na skutek obniżenia poziomu wody w tejże odnodze Elstery i w krótkim czasie został rozebrany. Przez kilkadziesiąt lat książę Poniatowski nie funkcjonował w nazwie żadnej lipskiej ulicy, czy też placu. Dzięki inicjatywie założonego w 1991 r. Towarzystwa Ślężańskiego oraz władz miasta Sobótki doszło jednak do przywrócenia takiej nazwy. Warto podkreślić, że w ramach Towarzystwa Ślężańskiego działa Historyczny Oddział Wojskowy Księstwa Warszawskiego 1807-1813 - Pierwszy Pułk Strzelców Konnych ks. J. Poniatowskiego, przedstawiciel Europejskiej Unii Historycznych Oddziałów Wojskowych.
Dzięki współpracy tego stowarzyszenia podjętej z Radą Miasta Lipska doszło do nadania przez radnych nazwy jednemu z placów - Poniatowski Plan. W pobliżu umieszczono również tablicę z wyjaśnieniem kim dla Polaków był Poniatowski. Uroczystego nadania nazwy dokonano w październiku 1997 r. w towarzystwie Konsula Generalnego RP.
W 189 rocznicę Bitwy Narodów pod Lipskiem na ścianie muzeum historycznego Torhaus Dölitz, związanego szczególnie z walkami Polaków odsłonięto tablicę z dwujęzycznym tekstem: FÜRST PONIATOWSKI/ZUM MARSCHALL V. FRANKREICH AM 16. OKT. 1813/ ERNANNT. KÄMPFTE MIT 8000 POLNISCHEN SOLDATEN/ DES VIII KORPS AUF SEITEN NAPOLEONS/ KSIAZE PONIATOWSKI/ MIANOWANY 16.PAZ. 1813 V. MARSZAŁKIEM FRANCJI/ WALCYŁ WRAZ Z 8000 POLSKIEGO ZOŁNIERZY/ VIII KORPUSU U BOKU NAPOLEONA.
Stało się to również dzięki inicjatywie "napoleończyków" z Towarzystwa Ślężańskiego wspartych przez kierownictwo muzeum Torhaus Dölitz. Podczas obchodów 190-lecia Bitwy Narodów w dniach 18-19 października 2003 r. również miały miejsce symboliczne uroczystości. Do zbiorów pomnika-muzeum Bitwy Narodów przekazano odrestaurowane rękami polskich konserwatorów z Zamku Królewskiego na Wawelu siodło księcia Józefa Poniatowskiego. Odnowiono je dzięki staraniu Towarzystwa Niemiecko-Polskiego z Lipska oraz miejscowego Konsulatu Generalnego RP. Także podczas tych obchodów pod monumentem (Apelstein nr 21) w dzielnicy Lipska Wiederitzsch upamiętniającym walkę dywizji gen. Dąbrowskiego Konsul Generalny RP w Lipsku złożył wiązankę biało-czerwonych kwiatów. W uroczystości uczestniczyła miejscowa Polonia, władze Wiederitzsch oraz Towarzystwo Historyczne.
Analogiczna uroczystość miała miejsce pod pomnikiem Poniatowskiego. Jak przypomniał w swojej książce Smith, w latach 1861-1864 zaprzyjaźniony z Richardem Wagnerem lipski pisarz dr Theodor Apel (1811-1867)⁵⁾ postawił swoim kosztem 44 kamienie pamiątkowe, nazywane od tego czasu jego imieniem, które upamiętniały wydarzenia z Bitwy Narodów. Trzy z nich zasługują na szczególną uwagę z powodu ich związku z Polską: nr 11, nr 33 i nr 21. Apelstein nr 33 (tzw. Poniatowskistein) pokazuje pozycje wojsk korpusów Poniatowskiego, Augereaua i Oudinota w czasie walk o Connewitz, Dölitz, Dösen i Lößnig dnia 18 października 1813 r. Pomnik ten o wysokości ok. 1,50 m ustawiony został w 1863 r. na Rembrandtplatz w Lößnig. Po północnej stronie monumentu znajduje się następująca inskrypcja: N/ N/ PONIATOWSKI/ AUGEREAU/ VIII. u. IX. CORPS/ OUDINOT/ III. u. IV. DIVISION/ D. JUNG. GARDE/30000M/ 33. Na południowej stronie: S / N/ SCHLACHT/ BEI/ LEIPZIG/18.Oktober/ 1813/ 33 / Dr. Theodor Apel. Górne N oznacza kierunek geograficzny, a dolne N wojska Napoleona. Podobnie na pozostałych kierunkach geograficznych występują litery W, O, S. Apelstein nr 11 stoi na Rilkestrasse w Markkleeberg i upamiętnia walkę 8000 żołnierzy VIII Korpusu przeciwko pruskiemu korpusowi Kleista i austriackiemu Merveldta w czasie bitwy pod Wachau. Główny napis znajdujący się na nim głosi: N/ Fürst/ PONIA/TOWSKI VIII Corps/ 8000 M/O. Wspominany już Apelstein nr 21 poświęcony został udziałowi w bitwie dywizji gen. Dąbrowskiego. W pobliżu tego pomnika jednej z ulic nadano ostatnio imię gen. Dąbrowskiego.
Jak wiemy, pierwotnie zwłoki księcia pochowano w Lipsku na cmentarzu św. Jana, skąd w lipcu 1814 r. zabrano je do Warszawy. Do dzisiaj w murze tego cmentarza znajduje się kamienna tablica poświęcona Poniatowskiemu. Umieszczono na niej łacińską inskrypcję o tradycyjnym przesłaniu: JOSEPHO PRINCIPI/ PONIATOWSKI/ EXERCITUS POLONI/ DUCI SUPREMO/ IN PUGNA AD ELYSTRUM/ POST FOEDERATOPUM/ SECESSIONEM/ D XIX OCTOBR. MDCCCXIII/URGENTIA QUUM SISTERET FATA/ SUBMERSO/ COMMILITIONES/.
Najbardziej jednak znanym polskim monumentem w Lipsku jest ten stojący w pobliżu miejsca śmierci księcia Pepi. Na głównych płytach inskrypcja łacińska z krótką historią jego życia i śmierci. U podstawy pomnika polski tekst: KSIĄŻĘ JÓZEF/ PONIATOWSKI/ 6.V.1761 - 19.X.1813/ i obok: WÓDZ NACZELNY/ WOJSK POLSKICH/ ZGINĄŁ/ W NURTACH ELSTERY/.
Z pewnością odwiedzając Lipsk warto prześledzić przebieg bitwy wykorzystując kamienne pamiątki, a szczególnie te związane z wojskami Księstwa Warszawskiego i ich dowódcą.

Mariusz Olczak
wrzesień 2005

PRZYPISY

1. M.in.: Andrzej Nieuważny, Kampania 1813 r. na północnym zachodzie Księstwa Warszawskiego. Napoleońska twierdza Toruń i jej obrona, Toruń 1995; J. Nadzieja, Zamość 1813, Warszawa 1994; Mariusz Olczak, Kampania 1813. Śląsk i Łużyce, Warszawa 2004.

2. T. Wyleżyński, Bitwa lipska 1813, Biblioteka Warszawska 1841, t. 2, s. 265-313; W. Tokarz, Bitwa pod Lipskiem 1813, Kraków 1913; K. Niedzielski, Walka Ludów (Lipsk 1813), Warszawa 1913; J. Nadzieja, Lipsk 1813, Warszawa 1990 (wyd. I), 1998 (wyd. II poprawione).

3. M. Łukasiewicz, Armia księcia Józefa 1813, Warszawa 1986.

4. Die Völkerschlacht bei Leipzig. Eine bibliographische Übersicht, herausgegeben von der Universitätsbibliothek und der Deutschen Bücherei in Leipzig, Leipzig 1963.

5. Cztery lata przed śmiercią, w 50-lecie starcia, opublikował on przewodnik po polu bitwy lipskiej: Theodor Apel, Führer auf die Schlachtfelder Leipzigs, Leipzig 1863. Więcej o samych monumentach w: Reinhard Münch, Marksteine und Denkmale des Völkerschlacht in und um Leipzig, Leipzig 2000.

Dalej >>>

* * * * * * * * * * * * * * * * * *